Inngangur að heimildarýni norrænnar goðafræði

Birt af

Það getur verið dálítið gaman að lesa Wikipediu stundum. Fletti maður upp sögu Skandinavíu til dæmis fær maður söguskýringu sem er að innihaldi 70 prósent ógagnrýnin endursögn á miðaldabókmenntum eða klisjum eftir sömu hefð og birtist á History Channel. Á Wikipediu vantar raunar „víkingar átu börn“ þemað sem er svo vinsælt á þeirri sjónvarpsstöð, sem er svosem ekki ein um undarlegar rangfærslur; gott ef það var ekki í heimildarmynd BBC um „sögulegu persónuna“ Ragnar loðbrók þar sem því var haldið fram að „víkingar“ (það má ræða það hugtak eitt og sér í löngu máli) voru sagðir hafa verið svo færir í að beita kasthnífum (!) að í eitthvað um 93% tilvika hafi þeir drepið mann í einu kasti. Jafnvel lásbogi í góðum höndum er ekki svo nákvæmur svo víkingar hafa tæpast þurft önnur vopn samkvæmt BBC. Nóg um það. Um sögufalsanir á sjónvarpsöld mætti fjalla í löngu máli en ég læt það vera.

Um trúarbrögð norrænna manna segir á Wikipediu:

Viking religious beliefs were heavily connected to Norse mythology (Wikipedia).

Þetta er svo dásamlegt að ég á varla til orð til að lýsa því. Mín er freistað að bæta „citation needed“ aftan við tilvitnunina bara til að vera leiðinlegur. En í stað þess að stríða græskulausu fólki sem þó heldur úti ókeypis alfræðiriti er kannski betra að blogga bara um efnið, í þeirri von að eftirfarandi umfjöllun skemmi ekki daginn fyrir neinum.

Einsog flesta lesendur sjálfsagt grunar höfum við mesta þekkingu okkar á norrænni goðafræði úr rituðum heimildum. Færri vita að flestar þessara heimilda eru skráðar á bókfell á Íslandi 200 til 300 árum eftir kristnitöku, eða um 500 til 600 árum eftir að samgangur kristinna og norrænna manna hófst. Þetta má orða skýrar: heimildir fyrir heiðnum sið á Norðurlöndum sem ekki eru gegnsýrðar kristnum áhrifum eru af skornum skammti. Þetta má flækja enn meira: við getum ekki vitað með vissu hvað í heimildunum er tilkomið fyrir kristin áhrif, og þar af leiðandi vitum við ekki heldur með vissu hvað í þeim er upprunalegt í heiðni. Hinsvegar er hægt að komast nokkuð nærri því; til þess höfum við ýmis tæki sem við getum notað í leit að vísbendingum til að álykta útfrá. Að sjálfsögðu er svo deilt um niðurstöður slíkra athugana.

Þetta hefur í för með sér ýmis vandkvæði einsog gefur að skilja. Til að mynda má spyrja sig að því hvort þeir textar sem lýsa eiga heiðnum trúarbrögðum á Íslandi lýsi einnig heiðnum trúarbrögðum annarsstaðar á Norðurlöndum, eða hvernig þau trúarbrögð horfðu við kristnum „höfundum“ textanna (um höfundarhugtakið í miðaldafræðum og gagnrýni á það fjalla ég betur síðar, en það má taka fram í bili að í hvert sinn sem lagt er til að manneskja x sé höfundur miðaldarits y mælist hnussið í mér á jarðskjálftamælum).

Vandinn felst ekki síst í því að trúarathafnir, goðsagnir og átrúnaður á einstök goð getur verið mismunandi eftir svæðum, bæði innanlands sem utan, svo það er líklegt að jafnvel þótt varðveitt rit um norræna goðafræði væru að öllu leyti nákvæmar heimildir um átrúnað á Íslandi – sem þau að öllum líkindum eru ekki – þá væru þau samt ónákvæm um átrúnað í Svíþjóð svo dæmi sé nefnt, og jafnvel innan Svíþjóðar gæti átrúnaðurinn hafa verið ólíkur á milli svæða; karl í Smálöndum gæti semsé hafa rækt sína trú á allt annan hátt en kona í Upplöndum, og af sömu ástæðu gætu þau hvort hafa byggt sína trú á ólíkum goðsögnum, ef ekki eingöngu ólíkum gerðum sömu goðsagna.

Það er ekki þar með sagt að þessi munur hafi endilega verið það mikill að Skandinavar hafi haft algjörlega frábrugðinn skilning á sömu trúarbrögðum frá einu héraði til þess næsta, heldur að líklega hafi verið svæðisbundinn munur á trúariðkun sem taka þurfi tillit til í rannsóknum á norrænni goðafræði, og að þar af leiðandi þurfi goðsögn sem skráð er í íslensku handriti ekki nauðsynlega að endurspegla heiðinn átrúnað í Svíþjóð, Danmörku eða Noregi. Hér eru semsagt engar einfaldar lausnir.

Annað vandamál sem tína mætti til er hvenær heimildirnar eru skráðar á bókfell. Burtséð frá staðbundnum átrúnaði og þeim vandamálum sem hann hefur í för með sér, þá er gríðarlegt gap á milli ritunartíma og þess tímabils þegar norræn trú var raunverulega iðkuð, og það einnig burtséð frá óhjákvæmilega kristinni afstöðu skrásetjaranna gagnvart efninu; jafnvel þótt þeir hefðu verið fullkomlega hlutlægir, sem í sjálfu sér er ómögulegt, hefur margvísleg þekking óhjákvæmilega glatast eftir að heiðindómur fer að varða við lög. Af þessum sökum meðal annarra er það ómögulegt að skilja „hismið“ frá kjarnanum og nálgast norrænu trúna ómengaða í rituðum heimildum. Heimildirnar eru ennfremur ósamstæðar, jafnvel innan verka sama höfundar (sjá t.d. muninn á Snorra Eddu og inngangi Heimskringlu), svo við verðum alltaf að vera meðvituð bæði um möguleg og mismunandi markmið handritaskrifara með skrásetningu sinni á goðsögnum og um hinar ólíku gerðir þeirra goðsagna sem hafa varðveist.

Kvikmyndin Thor, sem mér fannst stórskemmtileg, er í þeim skilningi ekkert vitlausari en hvað annað; hún þykist ekki vera neitt annað en útlegging á dáinni hefð sem erfitt er að nálgast, með dásamlegri sjálfsvísun og -paródíu þegar ein aðalpersónanna kaupir sér inngangsrit um norræna goðafræði til að kynna sér furðulegan gest sinn betur. Samt heyrir maður gagnrýnendur segja að svona hafi þetta nú ekki verið í Snorra Eddu, einsog það sé eitthvert aðalatriði.

Að því sögðu er þetta hreint ekki alslæmt, þar sem heimildir okkar um norræna trú á miðöldum veita okkur einnig ákveðna innsýn í hið kristilega hugarfar miðalda einsog það að minnsta kosti var á Íslandi. Svo það eru bæði kostir og gallar í þessu sem öðru. En nú kann Bleik að vera brugðið. Margir útskrifast úr framhaldsskóla með haldbæra þekkingu á Eddunum tveim og þeirri goðafræði sem þar er lýst, en sjaldnast að ég hygg er vikið að því að þessi tvö rit eru ekki nema hluti úr enn stærri heild (sem ekki er öll rituð á íslensku), hvað þá að ekki kunni allt sem í þeim stendur að vera satt. En þá hef ég semsagt komið því á framfæri.

Í lok þessa pistils vil ég mæla með ágætu inngangsriti: Hugtök og heiti í norrænni goðafræði eftir Rudolf Simek, sem til er á öllum góðum bókasöfnum. Þetta er uppsláttarrit með ítarlegri heimildaskrá við hverja færslu fyrir forvitna lesendur. Þeim sem kann að þykja ritið tormelt er bent á Goð og hetjur í heiðnum sið eftir Anders Bæksted, sem sömuleiðis á að vera aðgengilegt á hérumbil hvaða safni sem er.

Fyrri umfjöllun í sama greinaflokki:

1. Að lesa rúnaletur.
2. Var Íslendingabók til?

Var Íslendingabók til?

Birt af

Í miðaldafræðum göngum við að ýmsu sem vísu, raunar ekki að ástæðulausu, en heldur er ekki ástæðulaust að efast um heimildargildi þeirra texta sem við höfum (t.a.m. eru heimildir okkar fyrir norrænni trú ekki nándar nærri eins heilagar og ætla mætti, en nánar um það síðar). Þess vegna kann ég ágætlega við Patriciu Pires Boulhosa, sem lýsti yfir í fyrirlestri á vegum Sagnfræðistofnunar árið 2005 að Gamli sáttmáli og Gissurarsáttmáli væru ekki til.

Hvað Gamla sáttmála og Gissurarsáttmála varðar telur Patricia Pires Boulhosa að þeir markist af viðhorfum annarrar aldar, þeirrar 15. þegar upp var risið Kalmarsamband og stöðu jaðarríkja í því var ógnað, Ísland skyndilega orðið viðhengi Noregs og færðist með honum undir Danakonung eins og menn vita. Þá hafi Íslendingar vaknað upp við vondan draum og farið að hafa áhyggjur af eigin stöðu og þess vegna hafi þeir fært konungtökuna um 1260 í nýtt form, skjalfest hana og gert úr samning. Patricia bendir á að öll handrit Gamla sáttmála séu mun yngri og enn yngri séu handrit Gissurarsáttmála. Og af hverju spretta upp handrit af sáttmálanum á 15. öld þegar engin eldri eru til?

–Ármann Jakobsson, „Gamli sáttmáli alls ekki jafn gamall og við héldum?“

Ég læt það vera í bili að málið er flóknara en þetta; eftir sem áður sýnir nálgun Boulhosa talsvert hugrekki og vekur upp áleitnar spurningar, ekki síður um heimildargildi annarra texta.

Það skýtur nefnilega dulítið skökku við að Íslendingabók, elsta íslenskra ritið að talið er (í það allra minnsta elsta íslenska sagnfræðiritið), er ekki til í eldra handriti en frá 17. öld. Engu að síður er upphafleg gerð hennar talin vera frá öndverðri 12. öld, nánar tiltekið er hún talin skrifuð milli 1122 – 1133. Hún er ennfremur eignuð höfundi, Ara fróða Þorgilssyni, og í hana og höfund hennar er víða vitnað í fornritunum, og er þá jafnan miðað við tímatal mikilsverðra atburða samkvæmt Ara.

Þar sem víða er vitnað í ritið og þess ætíð getið að Ari sé höfundur þess er besta svarið að líklega er bókin þetta gömul og að öllum líkindum samdi Ari fróði hana. Þar sem ekki verður endanlega gengið úr skugga um þetta og í ljósi þess að hið gagnstæða er aðeins fjarlægur möguleiki, þá getum við gengið að því sem vísu að Ari hafi skrifað Íslendingabók – uns annað kemur í ljós.

Hvort það rit sem varðveist hefur er hin sama Íslendingabók og vitnað er til í fornritunum, eða hvort innihald þess hafi breyst á þeim 500 árum sem liðu frá ritun hennar á 12. öld fram að ritun elstu varðveittu gerð hennar á þeirri 17., það er svo aftur önnur spurning. Enn önnur spurning er hvort hún sé áreiðanleg heimild um þá atburði sem hún lýsir.

Til að mynda má nefna Harald hárfagra, sem Ari miðar tímatal landnáms á Íslandi við. Ítarleg rök hafa verið færð fyrir því að Haraldur hárfagri hafi aldrei verið til (Sverrir Jakobsson. „Óþekkti konungurinn: sagnir um Harald hárfagra“. Ný saga 1999: 11, bls. 38-53. Sögufélag, Reykjavík). Það eru nefnilega ekki svo margar heimildir sem benda til þess að Haraldur hafi nokkru sinni verið uppi, enda þótt minnst sé á hann í íslenskum ritum, en svo mikið er víst að enginn einn konungur sameinaði Noreg þótt Haraldi sé stundum eignað það hlutverk.

Kannski virkar þetta á einhverja sem árás á sögu og arfleifð þjóðarinnar, en í raun er þetta nauðsynlegt aðhald: það er mikilvægt að efast, því án efans komumst við ekki nær skilningi á sögunni. Án efans getum við allteins hætt þessu og látið sem fornritin séu hinn fullkomni sannleikur um líf og sögu Íslendinga á landnáms- og þjóðveldisöld. En þannig er það því miður ekki.

Að því sögðu rýrir það að engu verðmæti Íslendingabókar. Um hana gildir einfaldlega hið sama einsog um svo margt annað: að fara þarf að henni með gát og gagnrýnum augum fremur en að treyst sé á hana í blindni.

Að lesa rúnaletur

Birt af

Fúþarkstafrófið, fengið af Vísindavefnum.

Þegar fólk spyr mig að því hvað ég geri, oftar fyrir kurteisissakir en af raunverulegum áhuga, verður mér jafnan fátt um svör. Ef ég segist vera íslenskufræðingur er ég aftur spurður hvað ég geri. Þegar ég þá segist vera að rannsaka yfirnáttúru í (kristinni) heimsmynd miðalda (og þá óhjákvæmilega í Íslendingasögum, þetta er flókið mál að útskýra í styttra máli en rannsókninni allri), þá er ég spurður hvort þetta sé ekki mikið „grúsk“. Og þá fallast mér hendur. Grúsk, einsog þetta sé eitthvert hobbí fyrir nörda sem hver sem er geti sinnt í hjáverkum, skv. orðabók Menningarsjóðs: „iðka bókleg fræði, leggja stund á fræðiiðkanir (án sérstakrar stefnu); sökkva sér niður í (bókleg) áhugamál: grúska í frímerkjum“.

Fólk áttar sig ekki á því að með þessu er gefið í skyn að þetta sé ómerkileg „iðja“ sem ég hef menntað mig í sex ár (og fjögur enn eftir) til að „sinna“ fremur en starfa við. Og það er fjarri mér að sakast við fólk fyrir að tala um þetta sem grúsk, það er löng og leiðinleg hefð fyrir því og það meinar ekkert illt með því. En fyrir vikið leiðist mér spurningin og mín er freistað að ljúga einhverju, til dæmis því að ég sé löggiltur endurskoðandi. Það er ekki síst þess vegna sem mig langar til að skrifa litla bloggröð svo lesendur fái kannski innsýn í þessi fræði. Sumt af því sem ég segi mun sjálfsagt fara í taugarnar á einhverjum, til að mynda samræmist sumt kannski ekki hugmyndum þeirra eða sjálfsmynd (þar sem allir Íslendingar eiga jú sinn skerf í fornbókmenntunum), svo það er kannski ágætt að byrja á léttu nótunum og fjalla ögn um rúnir.

Það er oft talað um rúnir einsog þær séu fátt annað en annað stafróf í íslensku og hægur leikur sé að lesa þær hafi maður lært þær utanbókar. Það er þó aðeins fyrsta skrefið, því þegar leyst hefur verið úr rúnum stendur maður jafnan frammi fyrir skringilegu tungumáli, svo ég taki dæmi frá Guðrúnu Þórhallsdóttur, dósent í íslenskri málfræði:

AfatR hAriwulafa
hAþuwulafR hAeruwulafiR
warAit runAR þAiAR

Þessi rúnaáletrun á Istabysteininum í Svíþjóð er frá fyrri hluta 7. aldar. Næsta skref er þá að fara í gegnum allar hljóðbreytingar sem orðið hafa síðan, fyrst að forníslensku:

Eptir Herjólf. Hálfr Hjǫrylfir reit rúnar þær.

og þá stendur eftir að snara þessu yfir á nútímaíslensku:

Eftir Herjólf (var steinninn reistur). Hálfur Hjörólfsson risti þessar rúnir.

Nú er ég langt því frá sérfræðingur í sögulegri málfræði (sviði miðaldafræða deila íslenskufræðingar, sagnfræðingar, þjóðfræðingar, fornleifafræðingar, málfræðingar og þeir sem einfaldlega kalla sig miðaldafræðinga bróðurlega á milli sín), svo ég treysti mér ekki til að rekja þessar breytingar hér svo vel sé. En ég get tekið dæmi af einu orði:

etunar

Til að komast að því hvað þetta þýðir þarf fyrst að taka tillit til klofningar (sérnorræn hljóðbreyting) sem verður á áhersluatkvæði. Til eru tvær skýringar á klofningu. Önnur skýringin er á þá leið að e verði að io ef u er í næsta atkvæði á eftir. Hin skýringin, sem ég miða við hér til hægðarauka, er að e verði einfaldlega að ja:

jatunar

Í kjölfarið verður u-hljóðvarp, það er að segja: u-ið í öðru atkvæði hefur áhrif á a í fyrsta atkvæði, svo a breytist í ǫ en u-ið fellur sjálft niður síðar:

jǫtnar

Sem síðar verður: jötnar

Þetta er talsvert snúið einsog sjá má og ekki heiglum hent að henda reiður á hverju einasta atriði sem taka þarf tillit til þegar rúnum er snúið yfir á íslensku. Það les semsagt enginn rúnir lengur, ekki beinlínis. Til þess þyrfti að rekja málbreytingarnar til yngra málstigs jafnóðum og maður læsi, og þýða í huganum samtímis yfir á eigið mál sé lesandinn ekki Íslendingur. Og hafa ber í huga að þekking okkar á frumnorrænu er ekki heil: það er semsagt ekki hægt að læra frumnorrænu sem slíka, þetta tungumál sem letrað var með rúnum, þar sem það var ekki bókmál og að þær rúnaáletranir sem þó eru varðveittar eru af skornum skammti. Oft þurfa málfræðingar að geta sér til um eyðurnar og endurskapa heilu orðin útfrá indóevrópskum frummyndum. Þetta „grúsk“ er semsagt álíka auðsótt og stjarneðlisfræði.

Í öllum þessum frumskógi kemur enda fyrir að fræðimenn einfaldlega missi af einföldustu atriðum, einsog tiltekinn fornleifafræðingur gerði í fyrirlestri þegar hann talaði um ‘erilar’ og jarla sem aðskilin fyrirbæri þótt í raun sé þetta nákvæmlega sama orðið.

Það er í sjálfu sér jákvætt að fólk hafi áhuga á rúnum og taki jafnvel upp á því einsog svo margir að rita nafn sitt þannig með því einfaldlega að skipta út bókstöfunum. Það hefur sjálfsagt orðið mörgum hvatning til að læra meira. Og til þess er leikurinn gerður: að fjalla um það sem sjaldnast er talað um utan kennslustofunnar, í von um að það kveiki áhuga lesenda.

Ég fer út í umdeildari atriði næst: var Íslendingabók til?

Ögn um uppdiktuð djöflafræði

Birt af

Í rannsóknum á yfirnáttúru á miðöldum kemst maður í tæri við ýmislegt. Mörkin milli hins yfirnáttúrlega og þess djöfullega verða óskýrari því trúarlegri sem textinn er, og eitthvert mest hrollvekjandi dæmið um slíka frásögn er í Jóns sögu, þar sem segir frá því þegar heilt kirkjufylli af uppvakningum réðist á Guðrúnu „kirkjukerlingu“ á 12. öld.

Ýmis demónólógía er sannarlega til. Þar gildir jafnan hið sama, að yfirnáttúra er ekki greinilega aðskilin frá hinu djöfullega. Hægt er að nefna systurbækurnar Malleus Maleficarum og Compendium Maleficarum, sem eru sennilega með frægari ritum er varða svartagaldur og djöfladýrkun, og sjálfsagt að áhugasamir kynni sér þau. Íslenskar galdrabækur eru til (sjá t.d. Galdrar á Íslandi sem Matthías Viðar Sæmundsson gaf út árið 1992.

Hinsvegar eru þessi rit ekki sérlega mörg þótt margir kynnu að halda það, og raunar er sennilega meira til af falsaðri djöflafræði en ósvikinni. Mig langar til að nefna tvö dæmi, annað sem er óvéfengjanlega hið frægasta, þá annað sem er eiginlega bara hlægilegt.

Hið fyrsta er Necronomicon, rit sem fyrir nekrólógum heimsins er álíka fágætt og dýrmætt og Rauðskinna var Galdra-Lofti, og álíka hættuleg. Ég á hana uppi í hillu, merkilegt nokk, og hefur mér þó ekki orðið meint af. Raunar er þetta ekki sú eina: það eru til að minnsta kosti þrjár aðrar (frumsamdar) gerðir, og í þeim skilningi einum „er hún til“. Þessi bók er jafnmikill skáldskapur og Rauðskinna (þykir mér í allri einlægni leitt að segja: sú Rauðskinna sem þið finnið í Gegni er þjóðsagnasafn).

Þrátt fyrir að alvitað sé að H.P. Lovecraft diktaði upp alla sögu og tilvist Necronomicon er til fullt af fólki sem neitar að trúa því. Til dæmis má nefna þennan geðslega náunga hér. Því til staðfestingar að bókin sé til vitnar hann í Dr. Joseph Talbet, Ph.D., D.Litt við Harvardháskóla, sem því miður er heldur ekki til. Að öðru leyti eru allar upplýsingar sem hann hefur um ritið komnar beint frá Lovecraft, meiraðsegja sú stórsniðuga hugmynd að Ole Worm (f. 1588 – d. 1655) hafi þýtt hana á latínu úr grísku á fyrri helmingi 13. aldar, u.þ.b. 360 árum áður en hann fæddist. Svo er auðvitað afskaplega lítið fútt í að særa fram djöfla uppúr kilju sem maður keypti á slikk í Bókabúð Máls og menningar.

Hitt ritið er Delomelanicon, bók sem djöfullinn á sjálfur að hafa skrifað (en fæst hinsvegar ekki í Bókabúð Máls og menningar). Það er ekki alveg á hreinu hvenær hún á að hafa verið skrifuð, hvort Gutenberg hafi verið búinn að færa prentlistina til Evrópu eða hvort hún var skrifuð á bókfell, ritvél eða MacBook. Að minnsta kosti væri höfundinum í lófa lagið að fá hana útgefna í pocket hjá Penguin eða fyrir Kindil gegnum Amazon, en hann virðist ekki hafa hugsað út í það þar sem bókin er ófáanleg.

Þrátt fyrir að þessi bók sé hugsmíð Arturo Pérez-Reverte er fólk nefnilega samt að leita að henni. Hennar er fyrst getið í skáldsögu hans Dumasarfélaginu, sem annars að stærstu leyti fjallar um bókina The Book of the Nine Doors of the Kingdom of Shadows, eða De Umbrarum Regni Novem Portis, sem er heldur ekki til. Ýmislegt í þeirri síðarnefndu gæti þó verið byggt á La Hypnorotomachia Poliphili frá 1499, sem á þó ekkert skylt við djöfladýrkun. En fólk heldur samt áfram að vona að þetta sé til, jafnvel þótt saga þessara bóka sé fyrir áratug orðin að stórmynd með Johnny Depp í aðalhlutverki (The Ninth Gate), og það þótt það komi bæði fram í bókinni og myndinni að hinni ímynduðu bók Delomelanicon hafi verið gjöreytt. Það virðist bara vera of freistandi að trúa því sem hljómar spennandi.

Lærdómurinn af þessu er kannski ekki mikill, nema þá kannski að maður léti betur ógert að stríða occúltistum með því að gefa út falsaðar bækur um svartagaldur, því þeir muni bara taka mann á orðinu (slík er arfleifð Aleister Crowley, sem raunar trúði á bullið í sjálfum sér eftir því sem ég kemst næst). Kannski skortir eitthvað á gagnrýna hugsun. Auk þess er langtum áhugaverðara að skoða raunverulega sögu svartagaldurs og djöfladýrkunar í Evrópu á miðöldum. Á síðasta ári kom t.d. út þykk og góð bók um efnið hjá University of Pennsylvania Press, Witchcraft and Magic in the Nordic Middle Ages eftir Dr. Stephen A. Mitchell við áðurnefndan Harvardháskóla (þessi prófessor er semsagt til í alvöru, ólíkt hinum).

Ég mæli með henni. Hún er miklu skemmtilegri en uppdiktaðar 20. aldar galdraþulur, einsog t.d. eintakið mitt af Necronomicon sem var samið á 8. áratugnum í Bandaríkjunum. Svo, ef maður er ekki viss hvað er satt og hverju er logið, þá er enginn verri fyrir að leita svara hjá sérfræðingi.

Aðeins um skilning

Birt af

Byrjum upp á nýtt.

Þessi síða er orðin einsog staðnað greinasafn óskrifandi manns. Prufum að blogga.

Í sumar réðist vinur minn allt í einu á mig; ég býst við að það hafi verið afleiðing af rifrildi sem við áttum um haustið, sem spratt uppúr ekki stærri hlut en athugasemd þriðja manns, í annars ótengdum samræðum, um að trúleysi væri í eðli sínu einnig trú. Þessu andmælti ég þá. Og svo tíu mánuðum síðar, fyrirvaralaust við síkið í Kristjánshöfn um kvöld, þar sem hann hafði talað töluvert um stjörnuspeki og kenningakerfi hennar á miðöldum (það var stjörnubjart), varð honum heitt í hamsi, spyrti mig saman við nafngreinda (að hans mati fyrirlitlega) trúleysingja og kallaði mig þröngsýnan. Hann endurtók það sem vinur okkar hafði áður sagt, að trúleysi, skrýtið hugtak sem það nú er, væri nú bara samt trú líka hvað sem ég segði.

Það er alltaf talað um fólk sem ekki aðhyllist trúarbrögð með þessum öfugu formerkjum: það eru trúleysingjar, og hugtakið felur sjálft í sér skort á einhverju sem eðlilegt sé að væri til staðar, það er að segja trú, fremur en það standi fyrir eitthvað í sjálfu sér – einsog trú sé normatíf og allt annað sé afbrigðilegt. Þannig má gera lítið úr þeim sem finnst ekki sérlega líklegt að einhver einn, eða nokkur, trúflokkur hafi réttar fyrir sér en aðrir og láta Guð því eiga sig fyrir vikið. Enda virkar það: fólk tekur það meiraðsegja upp sjálft að kalla sig trúleysingja, gangast þannig á hönd hefðinni og eru sjálfkrafa jaðraðir í umræðum um trúmál, njóta með öðrum orðum ekki sannmælis.

Það er ekki sama að vera trúleysingi og að vera einfaldlega ekki trúaður – ekki vegna þess að merking orðanna sé frábrugðin, heldur vegna ólíkrar gildishleðslu þeirra – sá sem er trúleysingi er eitthvað sem festa má neikvæða merkingu við, en sá sem ekki trúir er einfaldlega manneskja, eða vonast til að vera það, á sama hátt og sá sem trúir er manneskja, en ekki bara „hommahatandi katólikki“ eða eitthvað sambærilegt. Þið skiljið hvað ég er að fara.

Nema hvað, vinur minn virtist hafa ályktað næsta sjálfkrafa að ekki aðeins væri ég í afneitun um eigin blindu trú (á vísindin, sem leiðir af því að trúa ekki á neitt, samkvæmt honum), heldur sýndi ég með því einhverslags skort á umburðarlyndi, og þarmeð hafði hann sýnt fram á að í raun væri ég einhvernveginn að ráðast á sig með því að sjá hlutina öðrum augum en hann. Munurinn á okkur tveim felst aðallega í því að ég þarf engar skýringar; minn skilningur á heiminum breytir engu um það hvaða augum ég lít lífið eða hvernig ég lifi því. Það hvort heimurinn geti mögulega verið óendanlega gamall er einfaldlega ekkert sem skiptir mig miklu máli meðan ég get ekki gengið úr skugga um það, og ég er ekki viss um að það myndi bæta líf mitt neitt að vita það heldur. Ég aðhyllist ekki neitt kenningakerfi, svo gloppur í heimsmyndinni raska henni ekki. Við báðir, hinsvegar, þiggjum heldur þá skýringu sem okkur þykir líklegust.

Þegar allt kemur til alls er þetta spurning um skilning. Við getum annaðhvort haldið okkur fast við tiltekna hugmynd um sannleikann, fært rök fyrir henni og haldið áfram eftir díalektísku samræðumódeli. Það er bara ekki alltaf frjótt, og það er það sannarlega ekki ef hvorugur aðili reynir að skilja forsendur hins. Að svo miklu leyti sem mér er það unnt reyni ég að sýna ólíkri trú fólks skilning, af því hún breytir engu til eða frá svo lengi sem það krefst þess ekki að ég rökræði hana á þeirra forsendum einum saman, eða yfirhöfuð. Leiðinlegra og tilgangslausara umræðuefni á ég bágt með að hugsa mér (nema kannski hvort lagið hefði í raun átt að vinna Söngvakeppni sjónvarpsins).

Það tók mig langan tíma að útskýra mín sjónarmið fyrir vini mínum, en á endanum slakaði hann á og leyfði sér að hlusta – reyndi að skilja. Og þegar hann hafði opnað augun ögn þá sá hann að við vorum langtum meira sammála um hlutina en hann hafði haldið. Trú getur verið allskonar, en manneskjur eru flestar eins. Og skyndilega uppgötvaði hann að hann hafði ráðist á mann sem aldrei hafði gagnrýnt trúarskoðanir hans, vegna þess að hann upplifði það sem hroka gagnvart sér að ég tryði ekki á neitt.

Kannski er ég einn um það, en mér er fyrirmunað að skilja hvers vegna svona mikil áhersla er lögð á trú fólks í óskyldri umræðu. Ég finn ekkert sérstaklega til samkenndar með öðru fólki sem trúir ekki, og fannst ég heldur ekki tilheyra neinum sérstökum hópi þegar ég var kristinn (sem ég sannarlega var). Eiginlega stendur mér slétt á sama um hvort fólk er trúað eða ekki. Trúin skiptir langtum minna máli en fólkið sjálft.

Mér þætti vænt um að fólk hefði það í huga næst þegar það finnur ógeðið renna framá tungubroddinn, áður en það gerir eitthvað viðurstyggilegt einsog að fordæma heilu trúarbrögðin („múslimar eru óþjóðalýður“; „gyðingar eru engu skárri en Hitler“), hópana („Vantrúartalibanar“; „prestar eru upp til hópa barnaníðingar“) eða einstaklinga, á þeim grundvelli einum að þeir séu tiltekinnar, eða engrar, trúar. Það er einfaldlega ekki frjó umræða. Hún er skilningsvana. Og hún er andvana fædd.

Fyrst og fremst vantar skilning, og að því sögðu er skilningur auðvitað ekki það sama og að samþykkja skoðanir gagnrýnislausar, eða að til séu skoðanir sem séu hafnar yfir gagnrýni. Þið finnið það út sjálf hvar þetta passar saman.

Ég sé það nú að mér hefur algjörlega mistekist að blogga og hef óvart skrifað einhverskonar grein. Það verður víst bara að hafa það.

Undarleg vörn fyrir Hannes

Birt af

Það eru margir til sem finna Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni allt til foráttu, og svo eru til þeir sem gera hann að sérstakri grýlu og kveina undan því einu að Hannes sæki fyrirlestra hjá Sögufélaginu. Það má hafa allar mögulegar skoðanir á verkum Hannesar eða persónu hans, en þessi hnútuköst og köpuryrði í hans garð sem ekki alltaf virðast þjóna neinum sérstökum tilgangi eru fyrir löngu orðin til langvarandi ama, og er ég þó ekki sammála honum um nokkurn skapaðan hlut svo ég viti til.

Hitt er svo annað mál að nú í ár sem og síðasta ár hefur Hannes opinberlega birt rannsóknarskýrslur sínar á vefnum, og undanfarið hef ég orðið var við að ýmsir taki þessar skýrslur sem dæmi um að hann sé nú þrátt fyrir allt duglegur, jafnvel að hann taki öðrum prófessorum fram um dugnað, sumir prófessorar lágmarki meiraðsegja vinnu sínu eins framast og þeim er unnt, en það geri Hannes ekki. En það er nú svo undarlegt, að af öllu því sem velja mætti honum til sérstakrar varnar, þá sé þetta einmitt valið.

Hannes Hólmsteinn er prófessor við Háskóla Íslands, sem er æðsta staða sem fræðimanni hlotnast að gegna, og í upphafi hvers árs þarf hann einsog aðrir fræðimenn við skólann að skila af sér skýrslu yfir rannsóknir liðins árs. Skýrsla hans þetta árið telur eitthvað um 70 færslur, sem er það sem verjendur Hannesar líta helst til, en af þeim færslum eru aðeins örfáar sem talist gætu til fræðastarfa. Þær eru raunar fimm, ef við teljum með bókina Íslenskir kommúnistar 1918–1998. Hitt eru, auk skipulagningar alþjóðlegrar ráðstefnu um einstaklingshyggju 21. aldar, eftirfarandi erindi sem Hannes hefur flutt á ráðstefnum:

Evrópusambandið og hvalveiðar Íslendinga. Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands, Reykjavík 8. apríl 2011.

Þokkafull risadýr. Friðun eða verndun? Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, Reykjavík 25. mars 2011.

Söguskoðanir og sögufalsanir. Sagnfræðingafélag Íslands 8. nóvember 2011.

Vísbending er ekki ritrýnt tímarit svo greinar þar teljast ekki með, og sama gildir um tímaritið Þjóðmál, jafnvel þótt þær greinar séu afrakstur alþjóðlegs rannsóknarsamstarfs. Erindi á fundum Sjálfstæðismanna teljast heldur ekki til fræðastarfa. Því síður teljast með tugir fróðleiksmola og greina í Morgunblaðinu, Fréttatímanum, Wall Street Journal og Børsen. Rannsóknarskýrslan í fyrra taldi á hinn bóginn aðeins tvennt sem telja mætti til fræðastarfa: annarsvegar fyrirlestur og hinsvegar grein sem unnin var uppúr sama fyrirlestri.

Eitt og sér hlýtur það að vekja upp spurningar hvers vegna prófessor við Háskóla Íslands fyllir upp í rannsóknaskýrslu með tugum greina sem engu máli skipta fyrir akademískan feril sinn; hitt að hann birti hana opinberlega er hinsvegar alveg sér á parti. Ég geri alls ekki lítið úr þeim fimm atriðum í skýrslunni sem sannarlega eru veigamikil, en að telja til yfir 30 fróðleiksmola í Morgunblaðinu, sem þar fyrir utan eru allir teknir úr bókinni Kjarni málsins sem Hannes gaf út í hittífyrra (og taldi raunar upp meðal annarra verka sem engu máli skiptu í síðustu rannsóknaskýrslu á undan), er fullkomlega óskiljanlegt.

Ef ég ætti að telja til þær greinar sem ég skrifaði á síðasta ári gæti ég sömuleiðis sagst hafa í höndunum rannsóknaskýrslu upp á tugi verka, ásamt þessu smotteríi af fræðastarfi sem ég sinnti samhliða. Á þessu ári mun ég hinsvegar birta tvær ritrýndar greinar og halda fyrirlestra á jafnmörgum ráðstefnum; þess utan er ég með tvær bækur í vinnslu og að minnsta kosti önnur þeirra kemur út í ár. Þarmeð er allt útlit fyrir að ég í hið allra minnsta nái upp í einsog eina svona rannsóknaskýrslu einsog hjá honum Hannesi, ef ég þá hreinlega ekki toppa þessa nýju, og ég er rétt svo að klára meistaragráðuna.

Það segir vel að merkja afskaplega lítið um sjálfan mig. Þetta er ósköp hversdagslegt vinnuframlag fyrir ungan fræðimann sem vonar að eftir einhverja áratugi hlotnist honum sá heiður að fá framgang í prófessorsstöðu. Að því sögðu get ég ekki sagst hafa nokkra einustu hugmynd um hvaða prófessora verjendur Hannesar miða við þegar þeir segja þá rétt skila af sér lágmarkinu hvert ár samanborið við Hannes, af því rannsóknavinna Hannesar er sannarlega í lágmarki fyrir prófessor, hvernig sem á það er litið.

Hér má finna leiðbeiningar um hvað rannsóknaskýrsla skuli innihalda og ég hvet lesendur eindregið til að kynna sér þær.

Hin forsmáðu hlutgerðu

Birt af

Mikið óskaplega getur það stundum verið erfitt að vera til. Gagnrýni maður eitt fær maður yfir sig gusu; gagnrýni maður ekki eitthvað annað líka er manni legið á hálsi fyrir það. „Hvar eru þau núna?“ heyrist þá gjarnan, en um leið og sama fólk mætir á svæðið fyrtist fólk við. „Eru þau þá komin enn eina ferðina!“ Það er alltaf sama sagan.

Pétur Tyrfingsson skrifaði ágæta hugvekju á vefsíðuna sína seint í gærkvöld (Konubrjóst) þar sem hann tekur brjóstapúðamálið fyrir. Hinsvegar virðist hann ekki geta hafa staðist mátið að gefa femínistum smá kjaftshögg í leiðinni. Pétur skrifar:

Góður og grandvar kollegi minn spurði mig um daginn hvort ég hefði tekið eftir því að femínistarnir eru ekkert að æsa sig yfir þessu máli. Að minnsta kosti ber ekki á þeim í umræðunni… en svo ætti að vera því þetta varðar konur og hvernig þær hugsa og hvernig þeim líður og hvað þær gera til að líða betur. Í hundraða tali hérálandi og jafnvel þúsundatali.

Líklega er þetta vegna þess að fegrunaraðgerð á brjóstum er dæmi um hlutgervingu kvenlíkamans og vandræðalegt að blanda sér í þessa umræðu. Konur á valdi hlutgervingarinnar – fórnarlömb kapítalismans og feðraveldisins – konur sem frjálsar og fúsar beygja sig undir þetta vald og verja það með kjafti og klóm…. maður rís þeim ekki til varnar, eða hvað?

Jú, maður gerir það bara víst. Þorgerður Sigurðardóttir flutti pistil um málið í Víðsjá þann 11. janúar (Brjóst í brennidepli), og reyndar skrifaði ég sjálfur grein um málið á Knúz.is (Það er á þína ábyrgð ef einhver reynir að drepa þig) sem birtist litlum fjórtán klukkustundum áður en Pétur skrifaði sína grein, svo það er ekki alveg á hreinu hvaða femínista Pétur á eiginlega við (kannski geta karlmenn ekki verið femínistar?). Í greininni sagði ég meðal annars:

Það sem gerir umræðuna um þetta mál alveg froðufellandi heimskulega er ekki síst það að brjóstaaðgerðir eru ekki bara brjóstaaðgerðir og að forsendur þeirra eru margvíslegar. 400 konur eru dæmdar á einu bretti og kallaðar hálfvitar, þegar stikkprufa gæti leitt í ljós að ein kona í þessum hópi hafi farið í aðgerð vegna samfélagslegs þrýstings um að líta út á tiltekinn hátt (það er engum blöðum um það að fletta að slíkar kröfur eru gerðar til bæði kvenna og karla), meðan önnur fór ef til vill í aðgerð vegna þess að hún hafði fengið brjóstakrabbamein og orðið að láta fjarlægja annað eða bæði brjóstin.

Í dag birtist svo önnur grein á Knúzinu (Minna pjatt og meira knúz) þar sem velt er upp möguleikanum á ábyrgð glanstímarita, sem troða stöðluðu fegurðarmati upp á lesendur í leit að patentlausn við því „vandamáli“ að líta eðlilega út og hafa þarmeð ómæld áhrif. Eftir því sem ég best veit er svo þriðja greinin á leiðinni.

Hópurinn sem stendur að baki Knúzinu samanstendur vel að merkja af 56 femínistum og enn fleiri velunnurum, svo það er greinilega enginn smáræðisfjöldi sem ekki hefur risið brjóstapúðaþegum til varnar ef marka má Pétur. Eða átti hann kannski bara við suma femínista en ekki aðra? Þarf Sóley Tómasdóttir að tjá sig um mál svo það jafngildi því að femínistar hafi tekið þátt í umræðu? Svona burtséð frá því hvort ætlast megi til þess að Sóley tjái sig um hvert einasta mál sem kemur upp, og burtséð frá helvítis harmakveininu sem alltaf heyrist þegar Sóley tjáir sig yfirhöfuð. Eða þarf Femínistafélag Íslands að gefa út fréttatilkynningu svo það fari ekkert á milli mála að femínistar þessa lands hafi skoðun á einhverju tilteknu máli?

Það er óþolandi að femínistar skuli endalaust vera kallaðir til staðfestingar á eigin fjarveru í hinni og þessari umræðu sem einhverjum öðrum þóknast að þeir taki þátt í – „af hverju segir ÞÚ ekki neitt?“ – en eru svívirtir um leið og þeir láta sjá sig. Ef allir femínistar ættu alltaf að fjalla um öll mál sem þeir hafa skoðanir á þá gerðum við fátt annað, svo það er helvíti ódýrt skot að ætla þögn okkar jafngilda samþykki í hvert einasta skipti sem við tjáum okkur ekki; ennþá verra er að ímynda sér bara að femínistar fari með veggjum í einhverju tilteknu máli og fabúlera einhverja fáránlega skýringu á því, einsog að femínistar geti ekki stutt manneskju sem „með vilja lætur hlutgera sig“ eða hvað Pétur var að fara, þegar femínistar hafa að sönnu tjáð sig um viðkomandi mál.

Nei, við tjáum okkur bara þegar og þar sem okkur sjálfum hentar, takk fyrir. Það er ekki hægt að gera meiri kröfur en það. Ef einhverjum finnst ósanngjarnt að fá ekki skoðun femínista á einhverju tilteknu máli, nú þá má alltaf bara spyrja femínista og sjá hvað hann segir. Það er ekkert flóknara en það.

Staðfestingarþráin

Birt af

Dag hvern sé ég vini mína á Facebook deila myndum af Einstein, Nietzsche og öðrum frægum karlmönnum og meðfylgjandi tilvitnunum sem lýsa eiga visku þeirra og hógværð. Til þess gerir fólk þetta að ég tel til að lýsa sig sammála þeim viðhorfum sem þar eru satt fram, og kannski í von um að eitthvað af lífsspekinni nuddist á það sjálft, svo að fólk sjái nú hversu víðsýna og gáfaða vini það á.

Auðvitað er það ekki aðeins á Facebook að fólk deilir slíkri visku, það er bara mest áberandi þar, og Einstein er vinsælastur allra helgra gúrúa á internetinu jafnt sem utan þess. Sjaldnast fer þó fyrir mikilli gagnrýni á spekina, hvort eðlisfræðingur ætti til dæmis að vita öðrum meira um ást eða stríðsrekstur, eða hvers vegna einræðisherra í Sovétríkjunum lét hafa allt eftir sér á ensku.

Svo er hitt hvort viðkomandi yfirhöfuð sagði það sem honum er lagt í munn. Stalín sagði dauða milljóna aldrei vera eintóma statistík, og Einstein lét svo sannarlega aldrei hafa eftir sér að „geðveiki væri að gera sama hlutinn aftur og aftur en búast við annarri niðurstöðu“. Vitleysan gengur aftur dag eftir dag en fólk lætur sér aldrei segjast.

Það að vitnað sé í eðlisfræðing í umræðu um geðveiki er í sjálfu sér stórfurðulegt þar sem eðlisfræðingar hafa ekki betri forsendur til að skilja geðveiki en hver annar, burtséð frá því hvort tilvitnunin er rétt og burtséð frá því hvort vitnað sé í réttan aðila. Þessi tilvitnun, ranglega ætluð Einstein, er raunar augljóslega röng þar sem geðveiki er talsvert margslungnari en hún gefur í skyn, auk þess að það atferli sem hún lýsir er ekki í sjálfu sér forsenda neinnar tegundar geðveiki.

Sú spurning hvers vegna fólk þarf endalaust að vitna í merka spekinga máli sínu til stuðnings situr þó eftir. Fígúrur á borð við Einstein eru svo goðsagnakenndar að hver staðreyndavillan um líf þeirra eru orðnar að valíderuðum æviatriðum. Einstein var lélegur í stærðfræði, honum gekk illa í skóla, greindarvísitala hans var mæld uppá 170, hann var strangtrúaður kaþólikki og lærði ekki að labba fyrren um þrítugt eða hvað það nú á að vera – allt er þetta bull sem á sér enga stoð í raunveruleikanum, og fæstar þeirra hugmynda sem honum eru ætlaðar og fólk slær um sig með er hægt að segja að hafi í raun og veru verið hans þar sem engar raunverulegar tilvitnanir í þær meiningar hans eru til.

Ekkert er nauðsynlega rétt heldur þótt Einstein hafi mögulega sagt það, en það er einsog fólk krefjist staðfestingar á eigin skoðun með því að gera strámann úr virtum vísindamönnum. Það hvaða skoðanir virtir vísindamenn hafa gerir þær hinsvegar hvorki betri né verri; sama viska getur búið í brjósti strætóbílstjóra. Flestar þessara tilvitnana eru enda fátt annað en selvfølgelig rassvasaviska sem hver einasti einstaklingur að heita má býr yfir; skoðanir Dalai Lama á fjármálum geta verið alveg þær sömu og hennar Maríu á bókasafninu.

Því færi betur á því að þessi bölvaða meinsemd yrði aflögð og fólk tæki frekar uppá því að standa með eigin skoðunum óháð því hvað löngu dauðum körlum útí bæ gæti þótt um þær. Það er engin staðfesting á réttmæti fólgin í gagnrýnislausri endurtekningu staðhæfinga um lífið og tilveruna. Það svo að heyra afturgöngu Einsteins tjá sig í þingsal um geðveiki starfsfólks þess nær svo fullkomlega útyfir mörk fáránleikans að það hálfa jaðraði við dómgreindarleysi.

Hugleiðingar um Líbýu og frjálslynda íhlutunarstefnu

Birt af

Nú berast fréttir af því að Gaddafí hafi verið beinlínis tekinn af lífi, fyrst skotinn í hnén og svo í höfuðið. Á þeim tímamótum er kannski vert að rifja upp grein eftir Mike Marqusee sem ég þýddi fyrir Dagfara, tímarit Samtaka hernaðarandstæðinga:

Hugleiðingar um Líbýu og frjálslynda íhlutunarstefnu.

Hræsnin, tvöfalda siðgæðið og sérhlífnin sem hernaðaraðgerðir vesturveldanna bera vitni í Líbýu kalla á fleiri dæmi en hægt væri að telja upp, en svona til að byrja með …

Í Jemen og Barein eru ógnarstjórnir, sem njóta stuðnings vesturveldanna, á ofbeldisfullan hátt að brjóta á bak aftur sömu lýðræðislegu mótmælaöldu og vesturveldin þykjast styðja í Líbýu. Með stuðningi Bandaríkjanna er leppstjórnin í Írak, undir verndarvæng 47.000 bandarískra hermanna, að reyna að gera það sama – að skjóta mótmælendur, svipta þúsundir frelsinu og pynta. „Mikilvægi“ mótaðgerðanna gegn Gaddafi stendur í öfugu samhengi við óendanlega þolinmæðina gagnvart Ísrael. Enginn stakk upp á flugbanni þegar ísraelskar herflugvélar möluðu Gaza mélinu smærra. Hvað þá þegar ríkisstjórn Sri Lanka drap um það bil 20.000 óbreytta borgara í lokaárás hennar á Tamíltígrana. Aldrei vottaði fyrir hernaðarlegri íhlutun samhliða fordæmingu á ástandinu í Búrma, meðan milljónir hafa týnt lífinu í stríði í Kongó sem fjármagnað er og útbúið af vestrænum fyrirtækjum. Hefði egypski herinn farið öfuga leið og bælt niður uppreisnina, hefðu vesturveldin brugðist eins við því og þau nú bregðast við ógnarstjórn Gaddafis? Ekki smuga. Og þá er það hringavitleysan kringum Gaddafi sjálfan, sem flakkað hefur frá útskúfun til bandamanns og aftur tilbaka á mettíma.

„Hvað með það?“ munu einhverjir segja. Ef vesturveldin eru hræsnisfull og sérhlífin, þýðir það ekki að þau hafi rangt fyrir sér í þessu tilfelli. Sekt okkar annarsstaðar er ekki afsökun fyrir að vernda ekki almenning í Líbýu. Við getum ekki læknað tvöfalt siðgæði ríkisstjórna okkar með okkar eigin tvöfalda siðgæði.

En hvaða „eigið tvöfalda siðgæði“ er það? Við krefjumst ekki innrásar í Búrma, eða loftárása á Tel Aviv, og enginn krafðist flugbanns yfir blökkumannahverfunum á árum aðskilnaðarstefnunnar. Við viljum binda endi á stuðning vesturveldanna við afturhaldsstjórnir alstaðar, við stöndum af einhug með lýðræðislegri baráttu, en einhugur okkar verður ekki tjáður með sprengioddi stýriflaugar.

Mikilvægasta atriðið sem snertir hræsnina, tvöfalda siðgæðið og sérhlífnina er það að þessi atriði afhjúpa hina raunverulegu ástæðu að baki íhlutunarstefnunnar. Og þær ástæður eru allt annað en tilfallandi; þær stýra og móta íhlutuninni og hafa þarmeð gríðarlega margt að segja um líklegar afleiðingar hennar. Það sem tvöfalda siðgæðið dregur fram í dagsljósið, kaldhæðnislegt sem það er, er mjög skýr, samræmd og stöðluð stefna, það er að segja hagsmunir vestrænnar elítu (eða skortur á þeim). Þar sem olía er í húfi er sláandi hve viðbrögðin eru ætíð á sömu bókina lærð – gert er hvað það sem þarf til að stjórna og/eða halda öðrum frá stjórn yfir olíubirgðunum.

Þetta bætir við skilning okkar á því hvers vegna vesturveldin bjóða hættunni heim, kastandi sér út í átök sem þau eru jafnvel enn verr búin undir en stríðið í Írak. Ástandið í Líbýu er of gott, tækifæri sem er of sjaldgæft til að leiða það hjá sér. Í því felst tækifæri til að koma til valda vilhallri stjórn í olíuríki, til að endurvekja hlutverk þeirra í heimshlutanum eftir hvert áfallið á fætur öðru og til að endurnýja rétt sinn til heimslöggæslu í kjölfar skelfilegrar frammistöðu þeirra í Írak. Þá er einnig brýn nauðsyn á að styrkja böndin við arabísku mótmælahreyfingarnar, sem hafa boðið svo mörgum vestrænum staðalmyndum birginn, og beina þeim í réttan farveg. Mótmælahreyfingin hefur með afgerandi hætti sameinað kröfuna um pólitísk réttindi og kröfuna um efnahagslegt og félagslegt réttlæti – þeim hluta hreyfingarinnar sem rís upp gegn nýfrjálshyggju þarf að komast hjá.

Jonathan Freedland skrifar í Guardian að frjálslynd íhlutunarstefna sé „ágæt í teóríu“ en virki ekki „í praxís“. Ég segði heldur að hún virki ekki í praxís vegna þess að hún er stórlega gölluð í teóríu.

Ef frjálslyndir íhlutunarsinnar væru sjálfum sér samkvæmir, myndu þeir mælast fyrir sambærilegri vestrænni hernaðaríhlutun í Sádi-Arabíu, Jemen, Kongó, Kasmír, Íran, Ísrael, Burma, o.s.frv. o.s.frv. En það væri ekki eingöngu fáránlega ómögulegt, það væri einnig gríðarlega óeftirsóknarvert. Það myndi leiða til glundroða og stigvaxandi ofbeldis um allan heim, ylli fátækum og þeim sem eiga um sárt að binda yfirgnæfandi skaða, og yrði banabiti baráttunnar um lýðræðislegar úrbætur. Samræmd og stöðluð stefna sem enda myndi með stórslysi er stefna sem best er að láta eiga sig.

Frjálslyndir íhlutunarsinnar líta á stórveldi sem óvilhalla gerendur, hagsmunalausa aðila sem beita má við tilteknar aðstæður tímabundið í takmörkuðum tilgangi, einsog skurðhníf. Í reyndinni hafa þessi öfl hinsvegar skýra og annarlega hagsmuni – í Líbýu einsog annarsstaðar – og notkun þeirra á hervaldi verður skilyrt þeim hagsmunum. Í átökum eru vestrænir hermenn ekki ábyrgir gagnvart því fólki sem þeim er ætlað að vernda, heldur gagnvart boðleið sem endar í Washington, London og París.

Að leysa stóru hernaðarveldin úr læðingi grefur undan þeirri alhyggju sem frjálslyndir íhlutunarsinnar þykjast hafa í hávegum: niðurstaðan er samþjöppun auðs og valda fjarri átakasvæðinu. Ef við eigum að byggja upp einhverslags sanngjarna, sjálfbæra heimsmynd, þá verðum við (í það allra minnsta) að halda aftur af og takmarka mátt stórvelda, en ekki gefa þeim leyfi til íhlutunar hvar og hvenær sem þeim hentar best.

Ósamrýmanleiki lýðræðislegra úrbóta og íhlutunar stórvelda gæti virst augljós, en hann virðist alveg fara framhjá frjálslyndum íhlutunarsinnum. Nálgun þeirra er ósöguleg, einsog öll saga vestrænnar heimsvaldastefnu geti einhvernveginn skyndilega snúist upp í andhverfu sína, eiginhagsmunir skyndilega breyst í hagsmuni heildarinnar. Í nafni fjölhyggju styðja þeir einhliða heim, sem ætíð er stjórnað af örfáum stórveldum. Í nafni alhyggju styðja þeir valdbeitingu sem alltaf hefur verið og verður að halda áfram að vera sérhlífin frá upphafi til enda þegar kemur að mannréttindum.

Einsog þeim gjarnan er lagið útiloka frjálslyndu íhlutunarsinnarnir raunveruleikann að baki valdaójöfnuði frá jöfnunni. Nálgun þeirra á krísur einkennist af stýringarstefnu. Vandamál skulu leyst með traustri stefnu að ofan. Þeir líta á fjöldann sem passíva þiggjendur lýðræðis, en ekki uppsprettu þess. Þeir sem trúa því að lýðræði verði þröngvað upp á fólk með hernaðaraðgerðum hafa sannarlega misst af stærstu grundvallaratriðum lýðræðisins sjálfs, að ógleymdum kröftugum lærdóminum af Tarírtorgi. Í þeirra huga er hernaðaríhlutun noblesse oblige í verki – en einsog allar slíkar aðgerðir styrkir hún í sessi undirskipaða stöðu hins meinta þiggjanda; hún minnir fólkið á það hver ræður.

Röksemdafærslan er á þá leið að aðgerðir framkvæmdar af annarlegum hvötum geti þó haft óætlaðar jákvæðar afleiðingar, og að Líbýa sé mögulega gott dæmi þar um. En það er öllu líklegra að slíkar aðgerðir muni hafa óætlaðar neikvæðar afleiðingar. Þau tilviljanaháðu rök – að góðir hlutir muni fyrir slysni leiða af vondum – voru lögð fram í aðdraganda innrásarinnar í Írak. Sú hugmynd virðist vera ótraustur grundvöllur fyrir alþjóðlegri, pólitískri hugmyndafræði. Mikilvægast er að hún skilur undan þá staðreynd að ætlunin, hve mótsagnakennd eða ruglingsleg hún er, mótar endanlega niðurstöðu.

Frjálslynd íhlutunarstefna grundvallast á umhugsunarleysi gagnvart óhjákvæmilegum kostnaði stríðsátaka, sér í lagi þesslags átökum sem háð eru af einu ríki á landsvæði (eða í lofthelgi) annars ríkis. Hún hunsar gríðarlegan fjölda ófyrirsjáanlegra afleiðinga. Hún meðhöndlar hernaðaríhlutun einsog hún sé sambærileg við að hækka eða lækka skatta, sem sjálfkrafa tæki til að ná fram æskilegri hegðun.

Frjálslynd íhlutunarstefna er að öllu leyti háð stóru herveldunum. Það er engin önnur leið til að hrinda stefnunni í framkvæmd. Hún er háð þeirri tilviljun að vestrænir og húmanískir hagsmunir skarist, nokkuð sem í besta falli gerist sögulega sjaldan. Þegar öllu er á botninn hvolft hafa frjálslyndir íhlutunarsinnar hvorki mótað sér neina eigin stefnu eða hugsjón.

Núverandi íhlutun tryggir að verði Gaddafi velt úr sessi verða það vesturveldin sem velja eftirmann hans. Nýja leppstjórnin mun þarmeð fæðast háð vesturveldunum, sem munu stýra efnahags- og utanríkisstefnu hennar samkvæmt því. Frjálslyndu íhlutunarsinnarnir munu segja að það sé ekki það sem þeir vilja, en stefna þeirra gerir það hinsvegar óhjákvæmilegt.

Vandinn liggur ekki í því að ályktun Sameinuðu þjóðanna sé svo loðin. „Mission creep“ er hluti af ferlinu sjálfu. Ályktunin mun verða það sem stórveldin vilja að hún sé, eftir þeirra eigin markmiðum, ekki síst vegna hagsmuna þeirra af líbýskri olíu.

„Hvað um Bosníu? Hvað um Rúanda?“ Einn mikilvægur munur hér er að í Líbýu horfum við upp á tilraun alræðisstjórnar til að valta yfir alþýðuuppreisn, og þá borgarastyrjöld sem fylgt hefur í kjölfarið – en ekki þjóðarmorð. Þær lexíur sem Bosnía og Rúanda hafa kennt okkur eru sannarlega rosalegar, en þær innihalda ekki það eina sem spurningin vanalega er grundvölluð á, það er að segja, að vestræn hernaðaríhlutun hefði átt að eiga sér stað þar.

Flugbanninu, sem vesturlönd þröngvuðu upp á Bosníu, auk hollenskra fótgönguliða, mistókst að hindra fjöldamorðin í Srebenica. Þegar sú stórfellda hernaðaríhlutun sem frjálslyndir höfðu krafist loksins fór af stað árið 1999, olli hún gríðarlegri stigmögnun þeirra þjóðernishreinsana sem henni var ætlað að koma í veg fyrir, ásamt því að stöðva framgang andspyrnuhreyfingarinnar gegn Milosevic í Serbíu (sem þó náði markmiðum sínum án vestrænnar íhlutunar ári síðar). Ellefu árum síðar hafa engin undirliggjandi vandamálanna verið leyst. Sigurvegararnir hafa staðið fyrir sínum eigin þjóðernishreinsunum og Kósóvó er orðin að gegnumspilltu smáríki sem er algjörlega háð vesturlöndum.

Í Rúanda voru franskir landgönguliðar sem vörðu aðeins eigin þjóðarhagsmuni og ekkert annað. Svo fór að lokum að það var afrísk hernaðaríhlutun sem batt endi á þjóðarmorðin. Vesturveldin eru ólíkleg til að hafa náð betri árangri og vera herafla þeirra í landinu hefði haft stórkostlega brenglandi áhrif á framvinduna í kjölfarið – að öllum líkindum hefðu þau svo hampað árangrinum sem Rúanda hefur síðar náð í fjarveru þeirra.

„Eigum við þá ekkert að gera?“ Sérhlífni þeirra sem spyrja þannig grefur undan sjálfri spurningunni. Hörundsæri þeirra kann að vera einlægt, en það grundvallast engu að síður á útsmoginni rökleysu. Að vilja ekki gera nákvæmlega þetta sem þeir einblína á (að beita hervaldi) er ekki það sama og að „gera ekkert“. Við gerum hvað við getum, það sem leggur mest af mörkum og eyðileggur sem minnst. Það eru þegar til aðrar leiðir til hnattrænnar íhlutunar, til að mynda herferðin fyrir sniðgöngu, eignasölu og tengslarofum við Ísrael, sem flestir frjálslyndir íhlutunarsinnar eru andsnúnir.

Vera vesturveldanna í Líbýu er ekki lausn heldur stór hluti vandans. Vera þeirra verður ekki afmörkuð við að vernda borgaraleg réttindi almennings (og ekki get ég rifjað upp eitt einasta nútímalega tilfelli sem þau sinntu því hlutverki). Vera þeirra þar mótar efnahag, samfélag og stjórnsýslu landsvæðisins eftir þeirra eigin geðþótta. Að losa landið við afskiptasemi vesturveldanna er nauðsynlegt skref í átt að lýðræði og framþróun.

Að hinstu hefur umræðan minnt mig á ginnungagapið sem skilur mína pólitík (og flestra okkar vinstrisinnaðra) frá þessari gerð frjálslyndis. Hvað sjálfan mig snertir myndaðist sú gjá fyrst í uppvexti mínum þegar ég fylgdist með frjálslyndum hefja Víetnamstríðið á hafsjó „góðra tilætlana“. Gjáin víkkaði enn þegar frjálslyndir héldu áfram að trúa á hið góða í bandarískri (eða breskri eða franskri) heimspólitík, þrátt fyrir linnulausa martröðina þar. Í Líbýu, enn einu sinni, hafa þeir látið blekkjast af spunanum um samlíðan. Og þeir hafa aldrei áttað sig á því að sá stórfelldi munur sem liggur milli auðs og samvirkandi samþjöppunar valds er í sjálfum sér stærsta ógnin gagnvart lýðræði og mannréttindum. Frjálslyndum íhlutunarsinnum líkar mögulega ekki við aðstöðumuninn, eða ójafnréttið, en þeir líta á hann sem óhjákvæmilegan og ásættanlegan. Stórfelld efnahagsleg niðurrifsstefna, að því er virðist, er aldrei grundvöllur „nauðsynlegrar íhlutunar“.

Kynjajafnrétti og VR

Birt af

Þeir eru nú eitthvað allskonar, jafnréttispostular VR. Hallur Reynisson, félagsmaður í VR, hefur kært stéttarfélagið og formann þess til Jafnréttisstofu fyrir að bjóða konum 10% afslátt í þeim verslunum sem styðja átakið – þar með talið Hagkaupum, þarsem Hallur vinnur. Formaður VR, Stefán Einar Stefánsson, bendir á að þetta orki tvímælis enda hafi Hallur ekki kært þau viðvarandi brot á jafnréttislögum sem hvergi eru nærri því að tekið verði fyrir. Hann segir ennfremur, og það réttilega, að þessi afsláttur skipti engu máli í raun, svo lítill sé hann.

Þetta er nú einhver sá furðulegasti hanaslagur sem ég hef orðið vitni að. VR væri nær að ráðast að rótunum í stað þess að sóa peningum félagsmanna sinna í auglýsingaherferð og táknræna afsláttargjöf. Hlutverk stéttarfélaga er að berjast fyrir kjörum félagsmanna sinna, og VR ætti ekki að linna látum fyrren kynbundinn launamunur hefur verið upprættur innan þeirra fyrirtækja sem félagsmenn starfa. Þessi afsláttur hefur ekkert að segja, einsog Stefán Einar viðurkennir sjálfur, og einsog Kristín Ástgeirsdóttir, framkvæmdastýra Jafnréttisstofu, bendir á þá leiðréttir mismunun í formi afsláttar til kvenna ekki aðra.

Meðan kynbundinn launamunur þrífst á flestum sviðum íslensks vinnumarkaðar þá er þessi táknræni gjörningur VR dæmdur til að verða innihalds- og áhrifalaust skrum, en hefði á hinn bóginn náðst að útrýma þeim launamun væri hann með öllu tilgangslaus til að byrja með. Stéttarfélög eiga að berjast fyrir því í stað þess sem þau sjálf viðurkenna að skipti ekki máli.

Hið eina jákvæða sem herferð VR hefur í för með sér til skamms tíma litið er sú umræða sem nú er sprottin upp og vonandi skilar einhverju – ólíkt umræddum afslætti. Til lengri tíma litið er þó óskandi að forysta VR líti sér nær og taki upp raunverulega kjarabaráttu fyrir félagsmenn sína með jafnrétti kynjanna að leiðarljósi.