Byrjum upp á nýtt.

Þessi síða er orðin einsog staðnað greinasafn óskrifandi manns. Prufum að blogga.

Í sumar réðist vinur minn allt í einu á mig; ég býst við að það hafi verið afleiðing af rifrildi sem við áttum um haustið, sem spratt uppúr ekki stærri hlut en athugasemd þriðja manns, í annars ótengdum samræðum, um að trúleysi væri í eðli sínu einnig trú. Þessu andmælti ég þá. Og svo tíu mánuðum síðar, fyrirvaralaust við síkið í Kristjánshöfn um kvöld, þar sem hann hafði talað töluvert um stjörnuspeki og kenningakerfi hennar á miðöldum (það var stjörnubjart), varð honum heitt í hamsi, spyrti mig saman við nafngreinda (að hans mati fyrirlitlega) trúleysingja og kallaði mig þröngsýnan. Hann endurtók það sem vinur okkar hafði áður sagt, að trúleysi, skrýtið hugtak sem það nú er, væri nú bara samt trú líka hvað sem ég segði.

Það er alltaf talað um fólk sem ekki aðhyllist trúarbrögð með þessum öfugu formerkjum: það eru trúleysingjar, og hugtakið felur sjálft í sér skort á einhverju sem eðlilegt sé að væri til staðar, það er að segja trú, fremur en það standi fyrir eitthvað í sjálfu sér – einsog trú sé normatíf og allt annað sé afbrigðilegt. Þannig má gera lítið úr þeim sem finnst ekki sérlega líklegt að einhver einn, eða nokkur, trúflokkur hafi réttar fyrir sér en aðrir og láta Guð því eiga sig fyrir vikið. Enda virkar það: fólk tekur það meiraðsegja upp sjálft að kalla sig trúleysingja, gangast þannig á hönd hefðinni og eru sjálfkrafa jaðraðir í umræðum um trúmál, njóta með öðrum orðum ekki sannmælis.

Það er ekki sama að vera trúleysingi og að vera einfaldlega ekki trúaður – ekki vegna þess að merking orðanna sé frábrugðin, heldur vegna ólíkrar gildishleðslu þeirra – sá sem er trúleysingi er eitthvað sem festa má neikvæða merkingu við, en sá sem ekki trúir er einfaldlega manneskja, eða vonast til að vera það, á sama hátt og sá sem trúir er manneskja, en ekki bara „hommahatandi katólikki“ eða eitthvað sambærilegt. Þið skiljið hvað ég er að fara.

Nema hvað, vinur minn virtist hafa ályktað næsta sjálfkrafa að ekki aðeins væri ég í afneitun um eigin blindu trú (á vísindin, sem leiðir af því að trúa ekki á neitt, samkvæmt honum), heldur sýndi ég með því einhverslags skort á umburðarlyndi, og þarmeð hafði hann sýnt fram á að í raun væri ég einhvernveginn að ráðast á sig með því að sjá hlutina öðrum augum en hann. Munurinn á okkur tveim felst aðallega í því að ég þarf engar skýringar; minn skilningur á heiminum breytir engu um það hvaða augum ég lít lífið eða hvernig ég lifi því. Það hvort heimurinn geti mögulega verið óendanlega gamall er einfaldlega ekkert sem skiptir mig miklu máli meðan ég get ekki gengið úr skugga um það, og ég er ekki viss um að það myndi bæta líf mitt neitt að vita það heldur. Ég aðhyllist ekki neitt kenningakerfi, svo gloppur í heimsmyndinni raska henni ekki. Við báðir, hinsvegar, þiggjum heldur þá skýringu sem okkur þykir líklegust.

Þegar allt kemur til alls er þetta spurning um skilning. Við getum annaðhvort haldið okkur fast við tiltekna hugmynd um sannleikann, fært rök fyrir henni og haldið áfram eftir díalektísku samræðumódeli. Það er bara ekki alltaf frjótt, og það er það sannarlega ekki ef hvorugur aðili reynir að skilja forsendur hins. Að svo miklu leyti sem mér er það unnt reyni ég að sýna ólíkri trú fólks skilning, af því hún breytir engu til eða frá svo lengi sem það krefst þess ekki að ég rökræði hana á þeirra forsendum einum saman, eða yfirhöfuð. Leiðinlegra og tilgangslausara umræðuefni á ég bágt með að hugsa mér (nema kannski hvort lagið hefði í raun átt að vinna Söngvakeppni sjónvarpsins).

Það tók mig langan tíma að útskýra mín sjónarmið fyrir vini mínum, en á endanum slakaði hann á og leyfði sér að hlusta – reyndi að skilja. Og þegar hann hafði opnað augun ögn þá sá hann að við vorum langtum meira sammála um hlutina en hann hafði haldið. Trú getur verið allskonar, en manneskjur eru flestar eins. Og skyndilega uppgötvaði hann að hann hafði ráðist á mann sem aldrei hafði gagnrýnt trúarskoðanir hans, vegna þess að hann upplifði það sem hroka gagnvart sér að ég tryði ekki á neitt.

Kannski er ég einn um það, en mér er fyrirmunað að skilja hvers vegna svona mikil áhersla er lögð á trú fólks í óskyldri umræðu. Ég finn ekkert sérstaklega til samkenndar með öðru fólki sem trúir ekki, og fannst ég heldur ekki tilheyra neinum sérstökum hópi þegar ég var kristinn (sem ég sannarlega var). Eiginlega stendur mér slétt á sama um hvort fólk er trúað eða ekki. Trúin skiptir langtum minna máli en fólkið sjálft.

Mér þætti vænt um að fólk hefði það í huga næst þegar það finnur ógeðið renna framá tungubroddinn, áður en það gerir eitthvað viðurstyggilegt einsog að fordæma heilu trúarbrögðin („múslimar eru óþjóðalýður“; „gyðingar eru engu skárri en Hitler“), hópana („Vantrúartalibanar“; „prestar eru upp til hópa barnaníðingar“) eða einstaklinga, á þeim grundvelli einum að þeir séu tiltekinnar, eða engrar, trúar. Það er einfaldlega ekki frjó umræða. Hún er skilningsvana. Og hún er andvana fædd.

Fyrst og fremst vantar skilning, og að því sögðu er skilningur auðvitað ekki það sama og að samþykkja skoðanir gagnrýnislausar, eða að til séu skoðanir sem séu hafnar yfir gagnrýni. Þið finnið það út sjálf hvar þetta passar saman.

Ég sé það nú að mér hefur algjörlega mistekist að blogga og hef óvart skrifað einhverskonar grein. Það verður víst bara að hafa það.