Eftir hrunið haustið 2008 lá fyrir að fara þyrfti út í róttækar aðgerðir í ríkisfjármálum. Þáverandi heilbrigðisráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, lagði til flatan niðurskurð á heilbrigðiskerfið. Heilbrigðisstofnun Suðurlands þurfti þá að skera niður um allt að 200 milljónir í sínum rekstri. Þá lögðu stjórnendur HSU á Selfossi til að segja upp öllum sjúkraflutningamönnum í Rangárvallasýslu en það átti að vera liður í aðgerðum þeirra til að mæta niðurskurðarkröfum. Framkvæmdarstjórn HSU hélt því fram að útgjöld stofnunarinnar myndi við þessa aðgerð lækka um 14 milljónir. Það var þó ekki sýnt fram á þá útreikninga þeirri fullyrðingu til stuðnings og það var augljóst öllum þeim sem skoðuðu máið að slík lækkun á útgjöldum hefði aldrei náðst fram við aðgerðina. Rangæingar mótmæltu harðlega og Ögmundur Jónasson, sem þá var orðinn heilbrigðisráðherra, fékk ótal símhringingar og voru send ófá bréfin vegna málsins. Það varð úr að sjúkraflutningamenn héldu störfum sínum en fyrirkomulag sjúkraflutninga í Rangárvallasýslu hefur engu að síður tekið miklum breytingum og verið takmarkað mjög. Frá hruni hafa íbúar Rangárvallasýslu einnig þurft að sæta þeirri þjónustuskerðingu að þurfa að leita læknisþjónustu, t.d. vegna veikinda barna um helgar og eftir lokun heilsugæslustöðva, til Selfoss en um töluverða vegaleng er að ræða. Aðeins bráðaútköllum lækna í Rangárvallasýslu er sinnt á þessum tíma og er því nú stjórnað frá Selfossi. 

Eina ferðina enn er ætlunin að skera niður í heilsugæslu í Rangárvallasýslu vegna niðurskurðar á fjárlögum. Framkvæmdastjórn HSU hefur ákveðið að sameina heilsugæsluþjónustu í Rangárþingi. Þetta felur í sér að heilsugæslustöðinni á Hellu verður lokað og sameina hana undir einu þaki á Hvolsvelli. Eins og dæmið með sjúkraflutningana á sínum tíma er vandséð hvernig ná á fram sparnaði með aðgerðinni enda hafa engir slíkir útreikningar verið lagðir fram. Engar almenningssamgöngur eru á þessu svæði eins og til dæmis er milli byggðarkjarna í Árnessýslu. Heimahjúkrun er mjög stór þáttur í starfsemi heilsugæslunar í Rangárvallasýslu en þjónustusvæðið er afar víðfemt og vegalengdir miklar. Húsnæði heilsugæslunnar á Hvolsvelli er ekki nægilega stórt til að taka á móti þeirri starfsemi sem nú er á Hellu. Þetta hefur verið reynt nú fyrir skömmu þegar framkvæmdir stóðu yfir á nýlegu húsnæði við heilsugæslustöðina á Hellu en þá var öll starfsemin tímabundið á Hvolsvelli. Þá þurfti að senda starfsfólk heim vegna þess að rúmlega 400 fermetra húsnæðið á Hvolsvelli gat ekki hýst alla starfssemina. Það þyrfti því að stækka húsnæðið á Hvolsvelli til að taka á móti starfseminni frá Hellu. Það er ekkert hlaupið að því og slíkar framkvæmdir myndu kalla á útgjöld. Dæmið gengur því ekki upp nema stjórnendur HSU ætli sér raunverulega að fækka stöðugildum lækna í Rangárvallasýslu en því hafa þeir hins vegar ekki lýst yfir opinberlega. Á heilsugæslustöðvunum á Hellu og Hvolsvelli, sem var steypt saman árið 1998, er heimilid fyrir 3 stöðugildum lækna auk 60% fastrar afleysingar. Það er mat lækna í héraði að full stöðugildi sé algert lágmark til að sinna heilsugæslu í Rangárvallasýslu. Nú vantar hins vegar lækni. Því er sú staða uppi að of mikið álag er á starfandi læknum og því áhyggjuefni ef enn á að raska þeirra starfsumhverfi með fyrrgreindum hætti. Það er því ljóst að ekki er hægt að draga úr stöðugildum lækna í Rangárvallasýslu nema afleiðingar verði stórkostlegar fyrir svæðið.

Það að viðunandi heilsugæsla sé til staðar getur vel verið ein af forsendum þess að barnafjölskylda ákveði að flytjast í ákveðið byggðarlag. Ég velti því fyrir mér hvort lýðræðislega kjörnir fulltrúar á Alþingi telji það ekki vera sitt hlutverk að taka stefnumarkandi ákvarðanir um velferð fólks og byggðir í landinu. Stjórnendur heilbrigðisstofnana hafa það hlutverk að láta rekstur stofnanna ganga upp miðað við fjárveitingar. Ég veit að stjórnendur stofnana gera sitt besta og ég vænti ekki meira af þeim. Þeir horfa hins vegar aðeins á excel skjalið á meðan kjörnir fulltrúar eiga að horfa á stærri mynd og samfélagsleg áhrif ákvarðana. Þannig kaus ég ekki stjórnendur HSU til að taka ákvarðanir í byggðamálum og velferðamálum til þess kaus ég fulltrúa á Alþingi. Hér virðist sem forstöðumönnum HSU sé gert að taka ákvörðun sem ég tel að ætti heima á Alþingi, þ.e. hvaða lágmarks heilbrigðisþjónustu á að verja í velferðarsamfélagi óháð búsetu fólks. Ég vænti þess að Guðbjartur Hannesson, ráðherra velferðarmála og alþingismenn sem með fjárveitingavaldið fara taki sjálfir ákvarðanir við forgangsröðun þeirra þjónustu sem nauðsynlega þarf að vera til staðar fyrir alla landsmenn en láti ekki forstöðumenn heilbrigðisstofnana eina um að ákveða það. Svona róttækar breytingar á heilsugæslu á jafn stóru svæði þarfnast meiri yfirlegu og undirbúnings en unnt er að vinna á fáeinum vikum. Það er von mín að þingmenn kynni sér þetta mál á milli annarar og þriðju umræðu fjárlaga og tryggi áframhaldandi opnun heilsugæslustöðvarinnar á Hellu sem þjónustar helming íbúa Rangárvallasýslu.

Í  morgunútvarpinu á Rás 2 í síðustu viku mætti Eiríkur Bergmann í viðtal og sagði  umræðuna um fjárfestingu kínversks auðkýfings á jörðinni Grímsstöðum þjóðernislega:

http://dagskra.ruv.is/morgunutvarpid/thattafaerslur/thjodernisleg_umraeda_um_erlendar_fjarfestingar_20534/

Hann sagði að þeir sem tæku þátt í umræðunni væru fyrst og frest að spá í þjóðerni fjárfestans og svo í öðru lagi hvað honum gengi til og fólk væri allt of tortryggið. Enginn myndi gera athugasemdir við kaupin ef umræddur fjárfestir væri Hannes Smárason af því að hann væri íslenskur.

Hann endurtók þetta meira og minna í pistli sínum á dv.is í dag:

http://www.dv.is/blogg/eirikur-bergmann/2011/9/5/hver-er-thessi-huan/

Ég skildi Eirík þannig í útvarpsviðtalinu að Ísland væri opið fyrir erlendum fjárfestingum á landi og aðeins þjóðernislituð umræða og ótti við útlendinga stæði í vegi fyrir fjárfestingum sem þessum. (Það skal tekið fram að Eiríkur er alls ekki einn um að senda fyrrgreindan boðskap frá sér).

Þessu er akkúrat öfugt farið.

Staðreyndin er sú að samkvæmt íslenskum lögum er bann lagt við fjárfestingum á landi fyrir aðila sem búa utan EES svæðisins. Bann er sem sagt gildandi meginregla en ekki öfugt og hefur verið í mörg herrans ár. Til að einstaklingar utan EES svæðisins megi kaupa land á Íslandi þurfa þeir undanþágu frá lögum um eignarétt og afnotarétt fasteigna nr. 19/1966. Í ljósi þess að Kína er ekki (enn) ESB ríki né aðili að EES samningnum liggur í hlutarins eðli að þjóðerni fjárfestans verði í brennidepli í umræðum um undanþágu frá lögunum. Það er því ekki ótti við útlendinga sem vekja nú spurningar hjá fólki heldur sú staðreynd að samkvæmt lögum þarf umræddur fjárfestir undanþágu frá gildandi lögum.

Margar spurningar

Þá komum við að því að skoða hvað honum gangi til með kaupunum eins og Eiríkur orðaði það í útvarpsviðtalinu. Það væri einmitt það sem hann taldi dæmigert fyrir óttaslegna Íslendinga þegar útlendingar væru annars vegar að horfa í það sértaklega og með tortryggnum augum hvað fjárfestinum gengi til og leiddi af því líkum að ef fjárfestirinn væri Hannes Smárason þá væri öllum alveg sama (mér væri reyndar alls ekki sama og ég myndi spyrja mig sömu spurninga).

Í ljósi þess að fjárfestirinn þarf að fá sérstaka undanþágu frá lögum til að kaupa land á Íslandi þá getur það varla talist óeðlilegt að við spyrjum, hvað hann ætli að gera við landið, áður en undanþága er veitt. Ég tel þetta vera eina af mörgum spurningum sem rétt er að spyrja. Getur ekki verið að niðurstaðan, að vel athuguðu máli, verði sú að heimila skuli kaupin? Af hverju þarf að stökkva á það að þeir sem spyrji sjálfsagðra spurninga hafi þegar komist að þeirri niðurstöðu að það eigi að hafna kaupunum? Ef það má ekki spyrja spurninga og vanda málsmeðferð samkvæmt gildandi lögum, til hvers eru þá þessi lög? Lögin sjálf hljóta þá að vera vandamálið en ekki sjálfsagðar spurningar þegar veita skal undanþágu frá þeim. Af hverju þarf að blanda ótta við útlendinga inn í þessa umræðu?

Selja fyrst – spyrja svo

Til hvaða þátta er litið þegar ákvörðun er tekin um undanþágu frá lögunum? Ef um geðþóttaákvörðun hverju sinni er að ræða hlýtur það að vera óheppilegt fyrirkomulag. Þá væri eðlilegt að komast að niðurstöðu um hvaða stefnu við eigum að taka t.d. hvað varðar jarðasölu og einkaeignarétt á landi, áður en heimiluð er sala á miklu jarðnæði. Tökum umræðuna um þessar grundvallarspurningar. Þannig komum við líka í veg fyrir óþolandi aðstæður, líkt og nú eru uppi, þar sem augljóslega er verið að þrýsta á um ákveðna niðurstöðu og margir víla það ekki fyrir sér að saka hina, sem spyrja spurninga, um að óttast útlendinga.

Jákvæðir frasar án meiningar

Enginn notar frasann; ,,það þarf að stórauka erlenda fjárfestingu á Íslandi” oftar en Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins (hugsanlega að Vilhjálmi Egilssyni undanskyldum). Hann notar hann iðulega í kjölfar hins frasans sem hann notar gjarnan um að ,,það þurfi að koma súrefni til atvinnulífsins”. Fyrst kemur súrefnisfrasinn og svo kemur frasinn um nauðsyn erlendrar fjárfestingar. Allir hljóta að geta tekið undir súrefnisfrasann enda segir hann afar lítið um hvað Bjarni vill gera fyrir atvinnulífið annað en að styðja almennt við það (varla vill hann senda fyrirtækjunum í landinu súrefniskút).

Seljum okkur útúr kreppunni

Hjá Bjarna og Villa virðist ALLT TIL SÖLU! ,,Erlend fjárfesting”, þetta er líka eitthvað svo jákvætt, eftirsóknarvert og elegant. En hvað þýðir þetta? Jú, eftir hrunið erum við Íslendingar stórskuldugir og lífsgæði margra hafa hrunið. Í stað þess að við byggjum okkur upp á eigin forsendum og tökum okkar tíma í það að sníða okkur stakk eftir vexti þá á að selja sig útúr kreppunni og það strax. Kaupendur eru erlendur fjárfestar. Ég er aldeilis ekki sammála frasanum án þess að það sé skilgreint hvort og þá hvað við séum tilbúin til að selja til að nálgast fyrri lífsgæði. Eigum við að ræða það eitthvað?

Erlend fjárfesting eða fórnarkostnaður?

Erlend fjárfesting eru lausnarorðin sem allir kyrja. Er vatnið, orkan, landið og fiskimiðin fórnarkostnaður Íslendinga vegna hrunsins? Er allt til sölu fyrir lífsgæði 2007? Erum við tilbúin að ná skjótri lausn á okkar vanda fyrir þennan fórnarkostnað eða viljum við byggja okkur upp af raunsæi og ráðdeild og stefna að stöðugleika til langrar framtíðar? Ekki bara komast útúr kreppunni heldur líka hugsa um framhaldið, líf á Íslandi eftir kreppu. Það skal tekið fram að erlend fjárfesting er alls ekkert bannorð í mínu huga en eigum við ekki að komast að sameiginlegri niðurstöðu um hvað við séum tilbúin til að selja frá okkur áður en við fögnum hvaða erlendu fjárfestingu sem er og vöðum stefnulaust áfram?

Sjálfsmyndin

Nú kemur auðkýfingur frá Kína til landsins og vill reisa lúxushótel uppá fjöllum. Þetta er dæmi um hina eftirsóknarverðu erlendu fjárfestingu en hvað viljum við, þ.e.a.s. fyrir utan peningana? Er kannski allt annað en peningar aukaatriði? Hvað eru það sem ferðamenn vilja upplifa þegar þeir koma til Íslands? Jú, þeir vilja upplifa Ísland, þess vegna eru þeir hér. Á nákvæmlega sama hátt viljum við upplifa land og menningu annarra þjóða sem við heimsækjum. Ég hélt að Ísland væri einstakt fyrir náttúrufegurð, kyrrðina, smæð sína og einfaldleika. Ég hélt að sjálfsmynd okkar endurspeglaðist ekki í 5 stjörnu lúxushótelum uppá fjöllum, enda höfum við ekki efni á slíkum framkvæmdum, heldur þurfa erlendir fjárfestar að sýna okkur þá spegilmynd. Er allt til sölu? Sjálfsmyndin líka?

Í gær hætti ég í stjórn Byggðastofnunar. Ég var fyrst skipuð þar í stjórn vorið 2009 og var þá tilnefnd af þingflokk VG í stjórn, fyrir var annar fulltrúi VG, Bjarni Jónsson. Þegar ákveðnum tímabilum lýkur lítur maður ósjálfrátt yfir farinn veg.

Sem betur fer get ég litið stolt til baka og ég er ánægð með það sem ég þó kom til leiðar í stjórn Byggðastofnunar á skömmum tíma. Margt rak á fjörur stjórnarinnar á þessu tímabili og þar á meðal voru auðvitað óskemmtileg mál sem þurfti að fá niðurstöðu í jafnvel þó valkostirnir væru aðeins tveir, vondur eða verri. Staðreyndin er hins vegar sú að í miklum meirihluta voru viðfangsefni stjórnar á þessu tímabili skemmtileg og uppbyggjandi mál þó þau fái aldrei verðskuldað kastljós fjölmiðlanna.

Ég fékk þarna tækifæri til að skyggnast inn í heim byggðamála á Íslandi og starfsemi Byggðastofnunar og kynntist mörgu góðu fólki. Ég er afskaplega þakklát fyrir þessa reynslu sem hefur víkkað sjóndeildarhringinn. Enn og aftur gerði ég mér grein fyrir því hve fjölmiðlar geta leyft sé að gefa okkur ranga eða skakka mynd af hlutunum en Byggðastofnun hefur verið vinsæll skotspónn fjölmiðla í gegnum tíðina, stundum hefur verið ástæða til en oftast ekki.

Mörg uppbyggjandi mál höfum við fulltrúar VG og öll fráfarandi stjórn Byggðstofnunar látið af okkur leiða í góðu samstarfi þó stundum hafi auðvitað verið tekist hressilega á um ólík sjónarmið í hinu pólitíksa litrófi.

Það sem ég er hve ánægðust með að hafa komið til leiðar er tillaga mín um opinberun fundargerða stjórnar sem eftir talsverða umræðu á mörgum fundum var samþykkt samhljóða af stjórninni. Frá síðustu áramótum hafa því allir getað nálgast fundargerðir stjórnar á vef Byggðastofnunar, sjá: http://www.byggdastofnun.is/is/page/fundargerdir_stjornar_byggdastofnunar Fyrir þann tíma og allt frá því að stofnunin tók til starfa á níunda áratugnum höfðu fundargerðir stjórnar Byggðastofnunar verið algert trúnaðarmál, engum til hagsbóta. Frá þeim tíma sem almenningur mátti vita hvað gerðist á stjórnarfundum get ég sagt (án þess að brjóta trúnað) frá fleiri tillögum sem ég er afskaplega ánægð með, svo sem tillögu mína um að verklagsreglur stjórnar vegna málsskota verði endurskoðaðar þannig að sambærileg meðferð mála verði tryggð. Ég kom af stað umræðu um þann möguleika að opna lánabókina sem frekast er unnt miðað við núverandi löggjöf og við fulltrúar VG lögðu fram bókun í því samhengi.

Í ljósi þess að stjórnarseta allrar fráfarandi stjórnar tók snöggan og fyrirvaralausan enda tókst mér hvorki að leggja fram né fylgja öllum þeim málum eftir sem ég vildi en það er ósk mín og von að núverandi stjórn taki upp þráðinn, taki afstöðu til þeirra álitaefna sem ólokið er og haldi áfram að opna stofnunina sem frekast er unnt. Þannig er hægt að búa stofnuninni þann styrk og trúverðugleika sem hún þarf á að halda til að geta gegnt sínum verkefnum í sátt við samfélagið.

Hjartans þakkir fyrir samveruna í Byggðastofnun og ég óska núverandi stjórn velfarnaðar í starfi.

Landbúnaðarráðherra fær um þessar mundir mikla ágjöf frá framkvæmdastjóra samtaka verslunar og þjónustu. Sá heitir Andrés Magnússon og sagði í sjónvarpsfréttum nú fyrir skömmu að íslensk stjórnvöld með landbúnaðarráðherra í broddi fylkingar væri búinn að gera allt, og hann endurtók ALLT, sem í þeirra valdi stæði til að loka landinu fyrir innflutnum landbúnaðarvörum. Þó Andrés hafi ekki meint þetta sem hrós, heldur þvert á móti, þá gat ég ekki tekið því öðruvísi.

Framkvæmdastjóri verslunar og þjónustu staðfesti nefnilega í þessu sjónvarpsviðtali að íslensk stjórnvöld, með Jón Bjarnason í broddi fylkingar, hefðu gert ALLT sem í þeirra valdi stæði til að tryggja störf í landbúnaði frá því að þau tóku við stjórnartaumunum (og kannski gott betur en það). Hann staðfesti að núverandi stjórnvöld hefðu gert ALLT sem í þeirra valdi stæði til að tryggja byggðir í sveitum landsins. Hann staðfesti að stjórnvöld hefðu gert ALLT sem í þeirra valdi stæði til að ýta undir kaup á íslenskri framleiðslu og styðja þannig við íslensk störf á tímum atvinnuleysis. Hann staðfesti að íslensk stjórnvöld hefðu gert ALLT sem í þeirra valdi stæði til að stuðla að matvælaframleiðslu og fæðuöryggi landsins. Hann staðfesti að stjórnvöld hefðu gert ALLT sem í þeirra valdi stæði til að minnka innflutning á krepputímum þegar mikilvægt er að hann sé í lágmarki gagnvart útflutningi.

Margir segja íslenskan landbúnað kosta neytendur of mikið. Ég segi að kerfið er alveg örugglega ekki fullkomið en engu að síður fái íslenskir neytendur mikið fyrir peninginn.

Sjávarútvegsráðherra stendur líka í ströngu um þessar mundir vegna hvalveiða Íslendinga (Kristjáns Loftssonar). Ég verð að viðurkenna að ég botna ekkert í þeirri umræðu. Ég skynja þó að hvalveiðar Íslendinga standi í vegi fyrir inngöngu landsins í ESB. Ég skynja að það gremjist Samfylkingarfólki að sjávarútvegsráðherrann skuli beita sér fyrir áframhaldandi hvalveiðum Íslendinga hvort sem það er útaf hvalveiðunum eða ESB. Ég skynja að sjálfstæðismaðurinn Jón Gunnarsson skynji þessa gremju og vilji magna hana með því að leggja fram þingsályktunartillögu sem árétti þegar samþykkta þingsályktunartillögu um hvalveiðar frá árinu 1999. Pólitík, jú gara lov it.

Ég verð bara að segja fyrir mitt leyti að ég er alveg óhrædd við það að skilja ekki hvers vegna það er verið að hnýta hvalveiðar og ESB svona fast saman. Ég treysti mér alveg til að vera mótfallin hvalveiðum Íslendinga og á sama tíma vera mótfallin aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Það hefur verið rætt um nauðsyn þess að byggja nýtt fangelsi í Íslandi í mörg herrans ár. Árið 1960 fól dómsmálaráðuneytið Valdimar Stefánssyni sakadómara að gera áætlun um að koma fangelsismálum í nútímalegt horf hér á landi. Valdimar skilaði skýrslunni sama ár og lagði til að byggt yrði ríkisfangelsi í Korpúlfsstaðalandi. Síðan þá hafa margar nefndir verið skipaðar. Til dæmis skipaði Þorsteinn Pálsson, fyrrverandi dómsmálaráðherra nefnd árið 1991 til að gera úttekt á fangelsismálum og skila tillögum til framtíðar. Nefndin skilaði skýrslu í mars 1992. Sólveig Pétursdóttir, fyrrverandi dómsmálaráðherra, fól Framkvæmdasýslu ríkisins árið 2002 að gera kröfu- og þarfalýsingu fyrir alútboð vegna gæsluvarðhalds- og móttökufangelsis á Hólmsheiði fyrir um 50 fanga. Drögum var skilað í apríl 2004. Í maí sama ár gaf Björn Bjarnason, þáverandi dómsmálaráðherra Fangelsismálastofnun færi á að skoða hugmyndir um byggingu hins nýja fangelsis. Fangelsismálastofnun skilaði dómsmálaráðherra skýrslu sinni í október 2004.

Árið 2011 er enn rætt um nauðsyn þess að reisa nýtt fangelsi. Ég held að allir geri sér nú grein fyrir þeirri brýnu nauðsyn og að vilji stjórnvalda sé einlægur til að leysa þennan vanda og reisa nýtt fangelsi. Aðeins einn vandi virðist nú standa í vegi fyrir byggingu fangelsisins, skortur á fjármagni. Ríkiskassinn er tómur eftir hrunið. Hvað er þá til bragðs að taka?

Nú eru lagðar fram hugmyndir um það að einkaaðilar reisi fangelsið en ríkið leigi af þeim húsnæðið í kaupleigu þar til ríkið eignist húsnæðið. Er það lausnin? Hjómar ágætlega en þeir sem reisa fangelsið hljóta að vilja fá eitthvað fyrir sinn snúð þannig að mér finnst ólíklegt annað en að það sé dýrari kostur þegar uppi er staðið. Ég hef reyndar ekki reiknað þetta dæmi til enda en mér fróðari menn um verkefnið hljóta að standa skil á reiknisdæminu gagnvart þeim sem þurfa að borga brúsann. En umræðan um nýtt fangelsi á Íslandi endar alltaf hér. Excel skjalið gefur annaðhvort grænt ljós eða rautt. ,,Money talks“.

Er málið útrætt?

Mér finnst að við þurfum að ræða um meira en peningahliðina. Það er nú einu sinni þannig með flest sem við Íslendingar veltum fyrir okkur hafa einhverjar aðrar þjóðir reynt áður. Jafnvel þó dæmin séu ekki hliðstæð má ýmislegt læra af reynslu annarra. Í þessu samhengi er fróðlegt að fylgjast með því hvernig umræðan hefur verið t.d. í Bandaríkjunum og Bretlandi um hin svokölluðu ,,private prisons“ eða einkafangelsi. Þá er vísað bæði til einkavæðingar opinberra fangelsa og byggingar og rekstur nýrra fangelsa af einkaaðilum þannig að ríkið kaupir af þeim þjónustu. Í þessum löndum er ekki um að ræða fyrirkomulag kaupleigu þ.e. að ríkið sjái um rekstur fangelsanna eins og óformlega hefur verið lagt til hérlendis. Umræðan um hvað það þýði þegar einkaaðilar starfa á þessum ,,markaði“ á engu að síður fyllilega rétt á sér.

,,The prison industry in the United States: big business or a new form of slavery?“

Hvað liggur eiginlega að baki slíkri fyrirsögn? Jú, því er haldið fram að þeir sem hafi fjárfest í ,,fangelsisiðnaðinum“ í Bandaríkjunum hafi dottið í lukkupottinn. Stærstu einkafangelsin eru CCA (Corrections Corporation of America) og GEO group. Því er haldið fram að fangar einkafangelsanna ,,vinni“ fyrir fjárfesta sína með afplánun sinni. Fjárfestarnir á Wall Street þurfi ekki að hafa áhyggjur af verkföllum eða greiðslu tryggingagjalds, allir mæta á réttum tíma og vinna fullan vinnudag. Því er jafnframt haldið fram að ekkert annað ríki haldi fleiri þegna sinna föngnum en Bandaríkin. Hvernig stendur á því? Jú, hluti skýringarinnar er sögð vera þjónustusamningar milli ríkja og einkafangelsa sem ýti undir fangelsun borgara. Fangelsin reiði sig á greiðslur frá ríkjunum og fjárfestar einkafangelsanna þrýsti á um þyngri refingar og lengri afplánunartíma til að tryggja fangelsunum ,,vinnuafl“. Því hefur verið haldið fram í umræðunni að einkafangelsisiðnaðurinn í Bandaríkjunum hafi varið gríðarlegum fjármunum í að hafa áhrif á löggjöf til að koma á þyngri refsingum og lengri afplánun. Í því augnmiði noti iðnaðurinn margar aðferðir; Lobbýisma, fjárstuðning við ýmsar herferðir og við framboð stjórnmálamanna o.s.frv. Áhrifin eru ekki sögð leyna sér, í meiri mæli kveði löggjöf á um fangelsisrefsingar og lengingu afplánunar.

,,Cherry-picking“

Einkaframtakið – ódýrara og betur rekið. Þetta er eitthvað sem hefur verið barið inní hausinn á fólki. Einka=gott – Ríkis=slæmt. Þetta var líka ástæðan fyrir því að fjöldi ríkja Bandaríkjanna hafa gert þjónustusamning við einkafangelsi vegna afplánunar fanga, þetta fyrirkomulag átti að leiða til gríðarlegs sparnaðar. Nú hefur því hins vegar verið haldið fram að einkafangelsin geti verið dýrari kostur en þau ríkisreknu, jafnvel þó að einkafangelsin hafni því að þjónusta kostnaðarsamari afplánanir og velji sér ódýrari fanga til afplánunar. Ýmsir þjónustusamningar kveði á um að einkafangelsið taki ekki að sér fanga sem séu líkamlega veikburða eða haldnir líkamlegum eða andlegum sjúkdómum. Ríkisfangelsin sjái því um að þessir fangar afpláni refsingu sína og séu auðvitað skyldug til að veita föngum viðeigandi læknisþjónustu. Sum einkafangelsin hafi varið einungis um helming þeirrar upphæðar sem ríkisfangelsin hafa verið að kosta til læknisþjónustu en það hefur verið gagnrýnt að ekki hafi verið tekið tillit til þess sem kallað er ,,cherry-picking“ einkafangelsanna á föngum þegar kostnaður við rekstur þeirra og ríkisfangelsanna hefur verið borinn saman. Þar að auki hefur því verið haldið fram að fangelsisiðnaðurinn hafi með fyrrgreindum hætti þrýst á um auknar fangelsisrefsingar í löggjöf sem geti varla talist til sparnaðar fyrir skattgreiðendur.

Siðferði

Hvernig hefur það fyrirkomulag að einkaaðilar sjái um framkvæmd refsinga samborgara rímað við siðferðisvitund fólks? Þetta var mikið rætt í Bretlandi þegar einkafangelsi hófu innreið sína þar í landi. Í Bretlandi voru einkafangelsin fyrst rekin þar í hinu klassíska ,,tilraunaskyni“. Verkamannaflokkurinn var þá í stjórnarandstöðu og þetta boðaða fyrirkomulag særði siðferðiskennd þeirra mjög. Verkamannaflokkurinn hét því að færa fangelsin aftur í ríkiseigu. Jack Straw, þingmaður flokksins sagði eitthvað á þá leið að það væri óviðeigandi að einstaklingar græddu á fangelsun samborgara og að þetta væri sannarlega vettvangur sem hinn frjálsi markaður ætti ekki heima. En þegar til tók gat Jack Straw ekki stöðvað eimreiðina þegar flokkur hans komst í stjórn hann tók við embætti ráðherra. Einkafangelsin urðu ekki aftur í ríkiseigu, þvert á móti var gefið í og mörg fyrrgreind einkenni fangelsismála Bandaríkjanna þykja nú sjást í Bretlandi. Í umræðunni í Bretlandi hefur því verið haldið fram að fyrirkomulag einkafangelsa leiði til þess að loka fólk inni, ekki til betrunar, ekki til að tryggja öryggi almennings heldur vegna þess að það er einhver sem græðir peninga á því.

Ísland

Við viljum byggja fangelsi. Excel skjalið á að segja til um hvort það sé hægt eða ekki. Við ætlum ekki að byggja einkafangelsi eins og lýst er hér að framan, engu að síður tel ég að við ættum að hafa þessa hluti á bakvið eyrað og ræða fleiri hluti en beinharða peninga. Mér finnst að við ættum að ræða fangelsismál í einu stóru samhengi bæði hvað varðar húsnæðismálin og hvernig við viljum að fangelsismálum almennt sé háttað til framtíðar á Íslandi. Hver er áætlunin til langrar framtíðar? Ef einkaaðilar byggja húsnæðið í þetta skiptið, erum við þá að feta okkur inná braut einkavæðingar í framtíðinni? Ég geri ráð fyrir því að kaupleigusamningur til 30 ára muni lifa sitjandi ríkisstjórn. Munu menn og konur í nýrri ríkisstjórn alls ekki telja ríkið geta staðið undir kaupleigusamningnum sem vinstri stjórnin gerði og telja hyggilegast að semja við eigendur fangelsisins að nýju þannig að einkaaðilar eigi húsnæðið áfram en reki það með þjónustusamningi við ríkið? Hvað gera einkaaðilar annað við húsnæði sem er byggt sem fangelsi? Væri ekki auðveldara að réttlæta slíka einkavæðingu heldur en t.d. einkavæðingu Litla-Hrauns þegar einkaaðilar eiga húsnæðið hvort eð er – verkið er hálfnað. Ef einkaaðilar byggja fangelsi og fá greitt fyrir það til áratuga samkvæmt kaupleigusamningi við ríkið eru þá ekki til staðar einkaaðilar sem græða peninga á því að samborgarar sitji í fangelsi? Mér finnst það skipta miklu máli hvort ríki eða einkaaðilar fari með eignarhald á húsnæði fangelsis á Íslandi. Það þarf því að ræða meira en bara beinharða peninga og arkitektúr.

Ég hef haft þennan háls fyrir augunum alla mína hunds- og kattartíð. Það var þó ekki fyrr en í sumar sem ég lét verða að því að ganga yfir hálsinn þrátt fyrir að það hafi verið á stefnuskránni síðustu 10 sumur eða svo. Ég var auðvitað ekki í nokkru formi til að ganga yfir hálsinn og ætlaði nú bara að gera þetta sísona en sem betur fer var Þura, samferðarkona mín, skynsamari og ákvað að við færum í fylgd með fullorðnum sem væru gönguleiðinni kunnugir.

Við lögðum af stað frá Skógafossi í glampandi sól. Þegar komið var upp að brún Skógafoss voru góðu fréttirnar að brattasta brekkan væri að baki, slæmu fréttirnar voru að brekkan var aðeins um 60 metrar af þeim liðlega 1000 sem þurfti að ganga uppávið áður en við færum að ganga niður aftur. Þegar gengið er upp með Skógánni blasir við hver fossinn á fætur öðrum og hver öðrum fallegri. Landslagið svo fallegt og fjölbreytt. Þegar við höfðum gengið einn fjórða vegalengdarinnar settumst við niður, fyrsta orkustopp. Útsýnið dýrlegt. Við sátum rétt fyrir neðan skýjabakka sem grúfði yfir okkur. Áður en við vissum af var skollin á þoka. Dulúðleg og dúnmjúk. Kyrrðin var allsráðandi.

,,Núna erum við á milli jökla” hvíslaði Steingerður leiðsögumaður á miðri göngu. Því miður sáum við þá ekki lengst af en svo blasti Eyjafjallajökull allt í einu við. Fallegur. Stór. Blár. Svo hvarf hann aftur í þoku. Enn var þoka þegar við komum að hinu nýja Goðahrauni og sonum Þórs, þeim Magna og Móða. Við sáum þó mjög greinilega hvernig gufa steig upp frá hrauninu. Hún var mun meiri en ég hafði gert mér í hugarlund. Hraunið enn vel volgt, mun heitara en ég bjóst við og lyktin mikil. Mér var ekki alveg sama að ganga á milli gíganna og á nýja hrauninu. Þetta var aðeins of lifandi fyrir mig. Hvað ef? Einu sinni hljóðaði ég, þá hafði ég í mínum eigin hugarheimi gengið fram að djúpri sprungu í nýja hrauninu og átti eitt skref í hana. Nei, mér var bara alls ekki sama þarna í þokunni hjá Magna og Móða. En mikið var nýja hraunið fallegt, rautt, fjólublátt, gult. Magnað.

Þetta er hreint ótrúleg gönguleið og mun meiri fjöldi ferðamanna sem var á gangi en ég hafði nokkurntíma búist við. Það var bara traffík! Íslenskir og erlendir göngumenn, vel búnir og illa búnir. Það var greinilegt að margir þeirra sem voru þarna á göngu vissu ekki hvað þeir voru að fara útí enda allra veðra von á hálsinum og ánægjuleg fjallganga getur fljótt breyst í martröð eins og dæmin sanna á Fimmvörðuhálsi. Heljarkambur beið okkar. Í snarbrattri brekkunni fyrir neðan einstigið mátti sjá för eftir göngufólk sem hafði runnið í mölinni, nokkra metra niður brekkuna en virtist hafa komist aftur uppá stíginn.

Á Morinsheiði byrjaði að rigna, eins og hellt væri úr fötu. Það var allt í lagi, það var enn frekar heitt í veðri og logn eins og verið hafði allann daginn. Morinsheiði. Hljómar eins og einhver staður úr Hringadróttinssögu og leit líka þannig út. Mér var oft hugsað til Hringadróttinssögu á þessari göngu.

Þegar við vorum komin að því að ganga niður að Goðalandi var eins og þokan væri dregin frá leiksviði eins og leiktjöld. Þvílík fegurð! Að horfa yfir Goðaland og Þórsmörk. Heyra í ánum, finna lyktina af birkinu eftir að það er búið að rigna. Kattahryggurinn. Ég ætlaði að planka á Kattahryggnum en gugnaði á því. Það hefði samt verið mjög töff. Geri það næst. Ég ætla nefnilega pottþétt að ganga Fimmvörðuháls aftur.

>

>