Ég hef taugar til eiturefnamælinga Matís. Mitt fyrsta starf sem útskrifaður BS-efnafræðingur var á snefilefnadeild Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins, sem síðar varð ásamt tveimur öðrum rannsóknastofnunum ríkisins að Matís ohf.
Snefilefnadeildin var spennandi vinnustaður fyrir nýútskrifaðan efnafræðing. Ég fékkst mest við kvikasilfursmælingar og mælingar á öðrum þungmálum og snefilmálmum. Kvikasilfursmælingarnar voru unnar með fornfálegum mælum sem voru vel yfir 20 ára gamlir hið minnsta á þessum tíma, fyrir rétt um tuttugu árum síðan. Þeim var lagt eftir mína daga en hefur vonandi ekki verið endanlega fargað. Í málmmælingunum var líka notað fornt ‘analog’ loga-atómgleypnitæki sem var mikill vinnuhestur. Held að það hafi svo verið gefið Háskólanum. En þrátt fyrir þessi fornu tæki skiluðu mælingarnar traustum niðurstöðum og deildin státaði líka af nýrri tækjum, meðal annars forláta vökvaskiljumassagreini sem þá var einn sá fullkomnasti á landinu. Snefilefnadeildin var starfrækt af metnaði, í samvinnu við Hafrannsóknastofnun var tekið þátt í fjölþjóðlegum umhverfisvöktunarverkefnum þar sem þungmálmar og þrávirk lífræn mengunarefni voru mæld. Mælingarnar voru vandasamar en komu vel út, bæði sýndi sig að íslenskt sjávarfang var afburða hreint og íslensku mælingarnar stóðust fyllilega samanburð við stærri rannsóknarstofur úti í heimi, en í mælingum sem þessum á efnum í mjög lágum styrk þarf að vanda til verka, gera ítrustu kröfur til hreinlætis og sýnameðhöndlunar til að ná sem lægstum greiningarmörkum. Stofur í verkefnum sem þessum þurfa að taka þátt í samanburðarmælingum á staðalsýnum til að staðfesta að mælingar frá mismunandi rannsóknastofum sé samanburðarhæfar.
Nýverið bárust af því fregnir að mínir gömlu kollegar og aðrir vísindamenn Matís áttu von á mjög vænlegum styrk til að efla til muna umhverfis- og eiturefnamælingar. Þrjú hundruð milljónir, upphæð sem gæti gjörbylt aðstöðu og þekkingu á þessu sviði hér á landi.
En í morgun var sögð frétt um að stjórn Matís hefði hætt við að sækja um þennan styrk og óljós tilkynning frá stjórnarformanni fylgdi fréttinni:
Friðrik Friðriksson, stjórnarformaður Matís, segir að ákveðið hafi verið á föstudaginn að draga umsóknina til baka sé fjárstuðningurinn mikið álitamál. [sic] Í hópi umbjóðenda og viðskiptavina Matís, í sjávarútvegi og landbúnaði, sé stuðningurinn við aðildina að Evrópusambandinu einna minnstur. Því hafi stjórnin þurft að horfa á hugsanlegar afleiðingar þess, hvaða áhrif umsókn um fjárstyrk hefði, einkum samskiptin við viðskiptavini og eiganda til lengdar litið.
Nú ætla ég rétt að vona að fjölmiðlar gangi á eftir formanninum og krefjist frekari skýringa. Þó svo þessar ríkisstofnanir hafi verið o-há-effaðar við sameiningu er Matís okkar fyrirtæki, í 100% eigu ríkisins og að mestu fjármögnuð af skattfé. Og þessi styrkur gerir okkur ekki hætishót skuldbundin til að ganga í Evrópusambandið.
Hverjir eru “umbjóðendur” Matís? Eru viðskiptavinir Matís á móti því að fyrirtækið stórbæti aðstöðu sína og þjónustu og geti boðið upp á dýrar og flóknar mælingar sem þessi sömu fyrirtæki, viðskiptavinir Matís, þurfa að nýta sér, hvort sem Matís fær þennan styrk eða ekki? Vilja fyrirtækin kaupa slíkar mælingar erlendis frá fyrir enn hærra verð? Hljómar vægast sagt mjög ólíkindalega. Þá beinast böndin að fulltrúa “eigandans“, en eigandinn er jú við – ríkið, og fulltrúi ríkisins er enginn annar en landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra. Fyrirtækið “heyrir undir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti”eins og segir á heimasíðu.
Er Jón Bjarnason að beita sér gegn því að eiturefnamælingar verði stórbættar hér á landi? Myndi flokkur sem kennir sig við umhverfisvernd leyfa honum að komast upp með það?
Sé ekki við Jón að sakast þá verðum við í öllu falli að fá skýrari svör og fá að vita hver eða hverjir það eru sem standa í vegi fyrir framþróun á þessu sviði. Stjórnarformaður ríkisfyrirtækisins verður að tala skýrar og segja okkur alla söguna. Látum ekki fjaðrafokið útaf öllum hinum klúðursmálunum stöðva það að komist verði til botns í þessu máli. Við eigum heimtingu á því.
VIÐBÓT: Í Fréttablaðinu í morgun kemur fram í orðum stjórnarformannsins að ráðherrann hafi ekkert sagt eða gert til að beita sér gegn þessum styrk, heldur hafi stjórn félagsins ekki talið að viðskiptalegur forsendur væru fyrir hendi til að taka við styrknum. Framhaldspistill.
Hver er það sem vill ekki stórbæta eiturefnamælingar á Íslandi?