Í mars voru Þjóðverjar með þriggja vikna loftrýmisgæsla hér við land. Um 150 liðsmenn þýska flughersins tóku þátt í verkefninu og komu með fjórar 4F orrustuþotur. Aðflugsæfingar voru á Akureyri og Egilsstöðum. Áður voru Bandaríkjamenn hér við loftrýmisgæslu í ágúst í fyrra og svo koma þeir aftur í sumar og svo Portúgalir síðar á árinu. Í frétt á ruv.is 2. mars er haft eftir Össuri Skarphéðinssyni utanríkisráðherra „að ánægja sé með hvernig Íslendingar hafa staðið að þessu,“ en „segja megi að þetta sé partur af þeim viðbúnaði sem Atlantshafsbandalagið hafi í Evrópu.“

Þá segir í fréttinni að nú sé „til umræðu hugmynd sem Thorvald Stoltenberg, fyrrverandi utanríkisráðherra Noregs, setti fram fyrir þremur árum, um að Norðurlöndin tækju að sér loftrýmisgæslu á Íslandi. Framvinda þess fari eftir afstöðu Svía og Finna, sem eru ekki í NATO.“

Á vef utanríkisráðuneytisins er loftrýmisgæsla útskýrð svo: „Loftrýmisgæsla kallast notkun loftfara og annars búnaðar í þeim tilgangi að hafa eftirlit með og gæta loftrýmisins á loftrýmiseftirlitssvæði Atlantshafsbandalagsins.“

15. mars birtist á ruv.is frétt undir fyrirsögninni: „Finnar í norrænu loftrýmiseftirliti?“ Þar segir að Finnar séu nú að velta þessu fyrir sér og að til skoðunar sé „að senda fjórar orrustuvélar af gerðinni Hornet til Íslands í þrjár vikur í sumar.“ Ekki séu þó allir sáttir við þessar fyrirætlanir, ofurstinn Ari Jussila, yfirmaður hersveita Finna í Karjalahéruðunum, hafi minnt á að finnski flugherinn sé að spara. „Veitið okkur aukafjárveitingu ef það á að senda okkur til útlanda,“ segir Ari Jussila í dagblaðinu Savon Sanomat og telur að flugæfingar við Ísland hafi engin áhrif á hæfni flugmannanna.

Maður fór að verða var við þetta tal um loftrýmisgæslu eftir að bandaríski herinn fór héðan árið 2006. Sjálfsagt hefur það verið eitt af verkefnum þessa herliðs án þess að það væri sérstaklega verið að tala mikið um það, en því verkefni síðan komið fyrir á þann hátt sem lýst er hér að ofan. Ég hef hinsvegar aldrei fengið haldbæra skýringu á hvaða tilgangi þetta þjónar. Hér eru nokkrar orrustuþotur að fljúga um í svona þrjár vikur með nokkurra mánaða millibili. Hvers konar gæsla er það eiginlega? Og þó þetta væri einhver gæsla með viti, þá má líka spyrja hvort sé einhver þörf á henni?

Ef þetta væri nú bara einhver saklaus leikur án kostnaðar, þá væri það auðvitað allt í lagi. Mér skilst reyndar að þetta kosti íslenska skattgreiðendur lítið sem ekkert, en ég held að bandarískir, þýskir, portúgalskir og finnskir skattgreiðendur þyrftu á ýmsu öðru að halda fyrir sína skatta.

Ég efast um að orrustuþotur séu sérlega sparneytin farartæki. Það væri líka fróðlegt að sjá tölur um mengun af einu slíku loftrýmistímabili. Samkvæmt útreikningi á vef Orkuseturs er útblástur CO2 á einni ferð frá Reykjavík til Selfoss á litla heimilisbílnum mínum 9,1 kg.

En það er auðvitað eðlilegt að menn vilji eitthvað nota þessar græjur sínar, nóg hafa þeir borgað fyrir þær. Samkvæmt Wikipedia kostaði ein svona Hornet-græja, einsog Finnar nota, á bilinu 29 til 57 milljónir dollara árið 2006. Á gengi dagsins eru það 3,7-7,2 milljarðar íslenskra króna. Til samanburðar má geta þess að á vef fjármálaráðuneytisins 2. apríl síðastliðinn var sagt að kostnaður við Vaðlaheiðargöng væri áætlaður 8,7 milljarðar króna, reyndar án virðisaukaskatts.

Eftirfarandi grein birtist í Fréttatímanum 11. maí 2012

Fréttatíminn hefur að undanförnu fjallað nokkuð um stjórnmálamenninguna hér og rætt við fræðimenn. Í síðasta tölublaði aprílmánaðar var viðtal við Salvöru Nordal forstöðumann Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands og formann stjórnlagaráðs. Margt skynsamlegt er þar sagt en þó má ég til að staldra aðeins við það sem blaðamaður hefur eftir henni í inngangi viðtalsins, að „Íslendingar séu fastir í skotgröfum átakastjórnmála þar sem stríðandi fylkingar valda því að hvert málið á fætur öðru skeyti á skeri.“ Síðar í viðtalinu nefnir Salvör dæmi: „Rannsóknarskýrslan, Landsdómur, ESB aðildin, allt fer þetta í þennan skotgrafafarveg; þá eru ónefnd fiskveiðistjórnunarmálin, auðlindamálin, sem eru stór hluti okkar lífsafkomu en við lendum samt í átökum um þau.“

Þótt þetta sé raunar ekki meginatriðið í viðtalinu við Salvöru leggur ritstjórinn út af því í ritstjórnargrein í næsta tölublaði. Og það er líka aðalinntakið í viðtali við tvo aðra virta fræðimenn, prófessora í stjórnmálafræði og heimspeki, þá Ólaf Þ. Harðarson og Vilhjálm Árnason, í sama tölublaði.

Í þessari umræðu virðist sú óskhyggja ríkjandi að við höfum öll sömu hagsmuni, við séum ein þjóð með sömu hagsmuni og allir stjórnmálamenn séu að gæta þessara sömu hagsmunamála, en lendi „samt í átökum um þau“ þegar þeir ættu raunar að sitja á rökstólum um þau eins og siðaðir vitibornir menn. En þannig er það bara ekki.

Mér varð að orði einhvern tíma upp úr aldamótum, þótt ég eigi það ekki skjalfest, að í raun væri á Íslandi í gangi mjög hörð stéttabarátta, sem fólst reyndar fyrst og fremst í gífurlegri sókn auðvaldsins en takmarkaðri vörn verkalýðshreyfingarinnar, enda var verkalýðsstéttin að fá einhverja mola af veisluborði auðvaldsins og er nú að borga þessa mola fullu verði og mikinn hluta veisluborðsins að auki.

Átökin fóru raunar miklu meira fram á sviði stjórnmálanna, meðal annars inni á Alþingi. Vilhjámur Árnason segir að hvergi í íslensku samfélagi hafi verið lýðræðislegt viðnám gegn því sem var að gerast í fjármálakerfinu. Alþingi, segir hann, hljóti að vera meginvettvangurinn, en „málefnalegar gagnrýnisraddir voru kvaddar niður í stað þess að taka þær sem hvata til athugunar á stöðu mála“. Auðvitað voru þessar gagnrýnisraddir kveðnar niður, af því að á Alþingi geisaði hörð stéttabarátta, þar voru fulltrúar þeirra sem höfðu hag af því sem var að gerast í fjármálakerfinu og vitanlega reyndu þeir að kveða gagnrýnisraddirnar niður. Fulltrúar auðstéttarinnar voru hér á Íslandi sem annars staðar að breyta samfélaginu auðstéttinni í hag með einkavæðingu, breytingum á regluverki í viðskiptum og breytingum á skattkerfinu. Ójöfnuður fór vaxandi hér sem annars staðar. Þetta var gagnrýnt á Alþingi og í hinni pólitísku umræðu, en sterkir hagsmunaaðilar innan þings sem utan kváðu þessar raddir niður.

Vilhjálmur segir: „Í samfélagi þar sem æ fleiri svið eru lögð undir mælikvarða fagmennsku og skynsamlegrar umfjöllunar, sitja síkarpandi stjórnmálamenn eftir eins og nátttröll,“ og bendir svo á að þetta geti komið „í veg fyrir að við tökum vel á sameiginlegum hagsmunamálum okkar.“ Þessi orð Vilhjáms leiða huga minn að því sem er mest uppi á teningnum rétt í svipinn, kvótafrumvarpi ríkisstjórnarinnar. Í eyrum útvarpshlustenda glymja í sífellu auglýsingar útgerðarmanna gegn kvótafrumvarpinu meðan fulltrúar þeirra halda uppi háværri gagnrýni inni á Alþingi.

Sagt er að lítið hafi breyst eftir hrun og stjórnmálamönnum er ekki síst kennt um það. En sérhverri breytingu sem ógnar stöðu auðstéttarinnar er mætt af fullri hörku. Fiskveiðistjórnunarmálin, rammaáætlun um auðlindir, skattkerfisbreytingar. Meðan hér geisar stéttastríð, þar sem auðstéttin berst hatramlega fyrir sínum hagsmunum, gengur umræðan út á það að hér sé einhver óábyrg stjórnmálastétt sem ógnar hagsmunum almennings. Þessi sífellda og einhliða gagnrýni á stjórnmálamenn án samhengis við stéttabaráttuna er kannski að villa meir um fyrir almenningi en karp stjórnmálamannanna sjálfra.

Svolítill eftirmáli

Ég vil gera svolitla bragarbót vegna orða minna í greininni í Fréttatímanum um takmarkaða vörn verkalýðshreyfingarinnar gegn sókn auðvaldsins upp úr aldamótunum. Innan verkalýðshreyfingarinnar var reyndar haldið uppi vörnum. Sérstaklega vil ég þá geta andófs BSRB gegn einkavæðingu í velferðarkerfinu. Oft er sagt að allir hafi spilað með eða í það minnsta verið gagnrýnislausir á bólutímabilinu, en svo var þó ekki.

Ég get tekið undir það, að pólitísk umræða á Íslandi er oft heldur ómerkileg og mér hefur líka blöskrað lágkúruleg umræða á Alþingi. En mér finnst umfjöllunin í Fréttatímanum líka ómerkileg og fyrir neðan virðingu þeirra ágætu fræðimanna sem rætt er við, en auk þeirra sem áður eru nefndir er vitnað í Sigurð Líndal. Það sem er ómerkilegt við umfjöllunina er fyrst og fremst að það er étið upp sem almannarómur klifar á án þess að nokkru sé bætt við eða greint og auk þess látið eins og þessi lágkúrulega pólitíska umræða sé séríslenskt fyrirbæri. „Við eigum svo litla rökræðuhefð,“ segir Vilhjámur. „Íslensku stjórnmálaflokkarnir hafa aldrei verið mjög málefnalegir,“ segir Ólafur. „Þessi tegund umræðu er notuð botnlaust á Íslandi…,“ segir Sigurður. Og fávís lesandi skilur þetta svo að svona sé þetta bara á Íslandi, í útlöndum séu nú aðrir og betri siðir. En er það svo? Hefur það eitthvað verið kannað? Eða eru þetta bara sleggjudómar hjá prófessorunum.

Víst mætti pólitísk umræða hér vera á hærra plani og margir stjórnmálamenn bera nokkra sök á því að stjórnmálin hafa fengið á sig illt orð og Alþingi nýtur lítils trausts. En margir fleiri bera þar sök og þá má finna hvarvetna þar sem umræða fer fram, meðal almennings, í fjölmiðlum, meðal fræðimanna. Umræðan einkennist alltof mikið af alhæfingum og sleggjudómum. Og umræðan um umræðuna er ekkert betri en umræðan sjálf. Höfum við eitthvað fyrir okkur í því að pólitísk umræða sé ómerkilegri hér en víða annars staðar, að hún hafi farið versnandi að undanförnu, að allir stjórnmálamenn séu undir sömu sök seldir? Er eitthvert vit í orðaleppum eins og „stjórnmálastéttin“ eða „fjórflokkurinn“ (sem, vel að merkja, er ekki að finna í umfjöllun Fréttatímans).

Og loks: er samfélag okkar yfirleitt þess eðlis að allir stjórnmálamenn stefni að sama marki, gæti á endanum sömu hagsmuna, og að stjórnmálin snúist um ágreining um leiðir, sem ætti að vera hægt að leysa með skynsamlegri rökræðu? Er ekki best að átta sig bara á því að stjórnmálin eru ekki svona sakleysislegur rökræðuleikur heldur hluti af hatrammri hagsmunabaráttu, þar sem línurnar eru ekki alltaf alveg skýrar, en er í grundvallaratriðum það sem í eina tíð var kallað stéttabarátta. Ég er ekki að segja, ef svo er, að við eigum bara það láta gott heita að Alþingi verði nánast óstarfhæft af því að þar sé háð stéttabarátta. En það er oft ágætt að hafa einhverja hugmynd um af hverju slagsmálin byrjuðu og um hvað þau snúast.

Ég sá í dag, miðvikudag, þegar ég fór að vafra á netinu, Facebook og víðar, að margir eru að gera athugasemdir við framgöngu Ögmundar Jónassonar í Kastljósi á þriðjudagskvöldið. Ég sá það ekki þá en sá það á netinu í dag. Ég skal taka undir gagnrýnina á Ögmund að einu leyti: það var ótaktískt af honum að fara að skamma fréttamanninn þótt hann hafi haft margt til síns máls í því. Að öðru leyti svaraði hann spurningum fréttamannsins með skýringum, upplýsingum og stundum leiðréttingum en hins vegar var tilgangurinn með viðtalinu augljóslega að hanka Ögmund. Þannig eru svona þættir gjarnan og hafa oft farið í taugarnar á mér hvort sem viðmælandinn hefur verið mér að skapi eða ekki. Í stað þess að leita upplýsinga á fréttamaðurinn að grilla viðmælandann og áhorfendur horfa spenntir á viðureignina.

Viðbrögð áhorfenda eru svo eftir því. Illugi Jökulsson segir á bloggsíðu sinni: „Hann [Helgi Seljan fréttamaður] gerði allt rétt – var vel undirbúinn, hafði ákveðnar spurningar, vissi hvert hann ætlaði og hvikaði ekki frá því.“ Sem sagt, fréttamaðurinn ætlaði eitthvað. Hvað þýðir það? Hvert? Ætlaði hann að fá ákveðna niðurstöðu? Og áfram: „Og þótt hann mætti þarna svo vel smurðum vélbyssukjafti að furðu sætti, þá hélt hann ró sinni, virðingu og sóma. Lét hvorki slá sig út af laginu, eins og þó virtist augljóslega ætlun viðmælandans, né fyrtist við.“

Sem sagt: viðureign. Og áhorfendur horfðu á viðureign þar sem það sem Ögmundur hafði fram að færa var tekið sem undanbrögð eða jafnvel afhjúpun: „Ögmundi fannst greinilega allt í lagi að braska fyrst að allir aðrir voru að braska!“ segir í einni athugasemdinni við blogg Illuga, en Ögmundur var einmitt að skýra út hvernig lífeyrissjóðirnir eru ofurseldir braskinu vegna fyrirkomulags sem hann hefur verið að gagnrýna!

Skýringar Ögmundar, sem þekkir lífeyriskerfið mjög vel, sem hefur haft á því skoðanir, sem hefur gagnrýnt ýmsa þætti bæði í því sjálfu og því umhverfi sem það starfar í – og ber vissulega ábyrgð sem fyrrverandi stjórnarmaður, virtust fara í taugarnar á fréttamanninum af því að tilgangurinn var að afhjúpa Ögmund og fá hann til að viðurkenna sekt, enda var ein síðasta spurning fréttamannsins: „Finnst þér þú þurfa að biðja sjóðsfélaga í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins afsökunar…?“ Hann vissi hvert hann ætlaði. Áhorfandinn sat hins vegar upp með karp þar sem Ögmundi tókst þó að stinga inn einhverjum upplýsingum og skýringum, en skilaði annars litlu nema ónotum.

Viðtal sem sett er upp á þennan hátt skilar yfirleitt engu. Viðmælandinn er gjarnan stöðvaður í miðjum klíðum þegar hann ætlað að útskýra eitthvað þannig að allt verður hálfsagt.

Staða, rekstur og fyrirkomulag lífeyrissjóðanna er grafalvarlegt mál. Það hefur komið í ljós – var reyndar löngu vitað – að þeir töpuðu miklu á hruninu. Við öðru var reyndar ekki að búast. Hins vegar er mikilvægt að greina hvernig þetta tap er til komið (og hvert það var í raun), hvort það hafi verið óeðlilega mikið, hvort stjórnun sjóðanna hafi verið ábótavant, hvort spilling hafi átt sér stað, hvort fyrirkomulagið sé gallað. En í stað þess að komast að sannleikanum hafa margir á því mestan áhuga að hengja einhverja sem fyrst. Þingmaðurinn Þór Saari – og kannski fleiri – kemur fram og segir um svokallaðar boðsferðir starfsmanna lífeyrissjóðanna eitthvað á þá leið að í siðmenntuðum löndum séu slíkar ferðir kallaðar mútur. Framkvæmastjóri LSR sagði í Kastljósi um daginn að þessar ferðir hafa verið verið farnar til að afla upplýsinga. Það má vera að þessar ferðir hafi verið mútur, en ég er ekki í stakk búinn til að halda því blákalt fram.

Einkum og sér í lagi virðast margir nú vilja hanka Ögmund, en ekki fyrst og fremst þeir hægri menn og braskarar sem helst hafa legið undir gagnrýni hans um langt skeið, heldur miklu frekar margir þeirra sem hafa, sumir kannski mest eftir hrun en aðrir lengur, tekið í sama streng og Ögmundur. Það hefur verið auðvelt að vera reiður á undanförnum árum, en það er eins og sumir séu farnir að nærast á eigin reiði. Þeir vilja bardaga í Kastljósi frekar en upplýsingar og þeir þurfa alltaf meira og meira eða nýtt og nýtt til að nærast á, og þegar þeir geta kastað sér yfir þann, sem hvað einarðast barðist gegn þeirri þróun sem leiddi til hrunsins, þá eru þeir komnir í feitt. Og þá hlakkar væntanlega í hægri mönnunum.

En svo við víkjum aftur að Kastljósi, þá var það nú bara til að bíta höfuðið af skömminni að birta aftur einhvers konar uppistand Helga í Góu í Kastljósi fyrir mörgum árum þegar hann var með gagnrýni á lífeyrissjóðakerfið, en í stað þess að taka gagnrýni Helga fyrir, skoða hvort eitthvert vit væri í henni og hvernig þá, þá var þetta bara sprell þar sem fréttamennirnir tveir skemmtu sér flissandi með Helga – einvígi eða sprell, á það að vera innlegg Kastljóss í umræðuna um lífeyrissjóðina?

Í kjölfar fjármálahrunsins var pólitísk umræðuhefð gagnrýnd. Því miður virðist henni frekar hafa hnignað á undanförnum þremur árum, bæði á hefðbundnum vettvangi og þá ekki síður á bloggsíðum, athugasemdadálkum þeirra og vefmiðlanna og á Facebook.

Pólitísk fortíð Ögmundar Jónassonar

Ég er að hugsa um viðbrögðin við afstöðu Ögmundar Jónassonar. Fyrst aðeins um Ögmund:

Ögmundur Jónasson hefur í tvo áratugi eða meira verið í fararbroddi þeirra sem hafa haldið uppi gagnrýni á nýfrjálshyggjuna og þá einkavæðingu og aðför að velferðarkerfinu og réttindum launafólks sem henni hafa fylgt, bæði sem forystumaður í verkalýðshreyfingunni og alþingismaður. Undir forystu hans varð BSRB eitt virkasta aflið í þessari gagnrýni.

Ögmundur tók þátt í að stofna Vinstrihreyfinguna – grænt framboð og varð þar í forystusveit. Eftir að VG varð aðili að ríkisstjórn lenti hann upp á kant við meiri hluta þingflokksins fyrst og fremst vegna afstöðu sinnar til annars vegar Icesave-málsins og hins vegar samstarfs ríkisstjórnarinnar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Í báðum þess málum má segja að afstaðan hafi ekki verið sjálfgefin fyrir flokk sem vill kalla sig róttækan vinstriflokk og satt að segja skautuðu Vinstri græn ótrúlega umræðulítið gegnum þessi álitamál þrátt fyrir átökin í þingflokknum. Við skulum hafa það í huga að vinstri menn um allan heim hafa löngum gagnrýnt Alþjóðagjaldeyrissjóðinn harðlega sem verkfæri alþjóðlegs auðvalds og Icesave-málið var mjög umdeilt meðal þjóðarinnar þvert á alla skiptingu í hægri og vinstri. Auðvitað má deila um hversu menn eiga að hlíta flokksaga, en þá má kannski líka líta til hinnar háværu gagnrýni búsáhaldabyltingarinnar á flokksræði. Það er reyndar efni í allmikla umræðu sem hér verður látin liggja milli hluta. En hér, alla vega hvað Alþjóðagjaldeyrissjóðinn varðar, tók Ögmundur afstöðu með vinstri sjónarmiðum sem voru gagnrýnin á ríkisstjórnina. Annars er ágreiningurinn meðal Vinstri grænna eftir að þau tóku sæti í ríkisstjórn kapítuli út af fyrir sig og hann ansi fyrirferðarmikill og ekki einfaldur.

Rök Ögmundar fyrir afturköllun ákærunnar á hendur Geir Haarde

Þegar dró að umræðum á Alþingi um tillöguna um að draga ákæruna á hendur Geir Haarde til baka lagði Ögmundur fram sína afstöðu með grein í Morgunblaðinu þriðjudaginn 17. janúar. Hann hélt áfram að skýra afstöðu sína með grein í Fréttablaðinu 18. janúar og á heimasíðu sinni, ogmundur.is, sama dag, en þar er allar þessar greinar að finna. Það er skemmst frá að segja að afstaða Ögmundar var á skjön við afstöðu flestra vinstri manna og þar á meðal mikils hluta Vinstri grænna. Tveir aðrir þingmenn Vinstri grænna tóku þó sömu afstöðu, þau Guðfríður Lilja Grétarsdóttir og Jón Bjarnason, sem reyndar hefur líka skýrt afstöðu sína á bloggsíðu sinni, jonbjarnason.blog.is.

Ég er ekki sammála niðurstöðu þeirra og stóð reyndar að ályktun stjórnar félags Vinstri grænna í Kópavogi sem gengur þvert á hana. Ætlun mín með þessari grein er þó ekki að taka upp rökræðu við þau, heldur vil ég vekja athygli á málefnalegri afstöðu þeirra eins og hún birtist í greinum þeirra Jóns og Ögmundar. Við lestur greina þeirra er mér ljóst að á þessu máli eru ýmsar hliðar. Ég vil nefna helstu rök Ögmundar:

Hann telur mistök hafa átt sér stað við afgreiðslu málsins á Alþingi, þar sem tillagan sem borin var undir Alþingi gekk út á að fjórir ráðherrar færu fyrir landsdóm. Niðurstaðan hafi hins vegar orðið sú að einungis einn var ákærður. „Málaferli sem áttu að beinast að ábyrgð „stjórnmálanna“ á mistökum í aðdraganda hrunsins urðu með þessari atkvæðagreiðslu að málssókn gegn einum einstaklingi.“ Með þessu telur Ögmundur að málið hafi tekið eðlisbreytingu. Ákæra sem átti að verða gegn fjórum mönnum varð að ákæru gegn einum og auk þess hafi sú niður staða orðið „flokkspólitísk: Enginn Samfylkingarráðherra var ákærður, aðeins einn Sjálfstæðismaður, Geir H. Haarde. Honum skyldi ætlað einum að axla samanlögð pólitísk mistök Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins og Samfylkingarinnar í aðdraganda hrunsins!“

Ögmundur telur að „uppgjör við hrunið [sé] margfalt stærra og mikilvægara en svo að það fari fram með málsókn á hendur örfáum einstaklingum fyrir mjög þröngt afmarkaðar yfirsjónir þeirra í aðdragandanum.“ Hann óttast að réttarhöldin yfir Geir Haarde geti afvegaleitt uppgjörið: „Réttarhöld yfir nokkrum einstaklingum vegna andvaraleysis þeirra og mistaka, geta í mínum huga aldrei orðið annað en sýndaruppgjör við skipbrot pólitískrar kreddu sem kjósendur studdu aftur og ítrekað.“

Þá segir hann ákæruna gegn Geir Haarde fyrir landsdómi snúa að því að hann hafi sýnt af sér andvaraleysi og ekki sinnt samráði sem skyldi. Margir haldi „að um það sé að ræða að Landsdómur fáist við rannsókn á því sem gerðist á landamærum glæpsamlegra ásetningsbrota annars vegar og pólitískra axarskafta hins vegar. Svo er ekki. Það eru axarsköftin sem eru til skoðunar og auk þess þröngt afmörkuð í aðdraganda hrunsins.“ „Mín skoðun er sú að glæpsamleg ásetningsbrot eigi að leiða til lykta fyrir dómstólum. Að því er nú unnið. Pólitíska sökin er hins vegar miklu víðtækari og hvílir ekki hjá örfáum einstaklingum heldur mörgum. Það er ósanngjarnt að leggja pólitíska ábyrgð hrunsins í bankakerfi, sem rekið var eins og spilabúlla, á einn mann.“

Rök Ögmundar þykja mér umhugsunarverð, þó að þau dugi ekki í mínum huga til að afturkalla ákæruna. Ég ætla ekki að rökstyðja það álit mitt hér og nú. Til þess er þessi grein ekki skrifuð. Ég tel hins vegar að afstaða Ögmundar sé málefnaleg og heiðarleg og byggist á því að uppgjörið sem við þurfum að takast á við verði ekki afvegaleitt og fari fram þannig að heildarmyndin sé höfð að leiðarljósi.

Innskot: Mín afstaða til málsins

Aðeins um mína afstöðu: Ég tel að innan þeirrar umdeilanlegu skipunar sem felst í landsdómi og þrátt fyrir þá annmarka sem Ögmundur telur á málatilbúnaðinum sé réttlætanlegt að halda ákærunni til streitu. Það þarf mjög ríka ástæðu til að Alþingi standi ekki við ákvörðun sína meðan ný gögn koma ekki fram. Og sé það yfir höfuð réttlætanlegt að halda ákærunni til streitu er það affarasælast meðal annars af pólitískum ástæðum, enda er málið frá upphafi pólitískt eins og ég mun víkja betur að hér á eftir. Mikið vantraust er á Alþingi og dregur síst úr því með þessu máli. Auðvitað má Alþingi eða stjórnmálamenn yfirleitt ekki bregðast við vantrausti með „popúlískum“ aðgerðum, lýðskrumsaðgerðum. En ég sé ekki að það sé popúlismi að halda ákærunni til streitu heldur ber Alþingi að standa við ákvarðanir sínar nema rík rök séu til annars. Og að mínu viti eru ekki nægjanleg rök til annars þótt mér þyki rök Ögmundar umræðuverð. Hins vegar væri það popúlismi, lýðskrum, hjá Ögmundi, Guðfríði Lilju og Jóni að greiða atkvæði gegn því að ákæran verði dregin til baka ef þau hafa röklega sannfæringu fyrir því að ákæran sé ekki réttlætanleg eins og í pottinn er búið.

Frá upphafi hafði ég miklar efasemdir um að virkja landsdóm. Spyrja má hvort landsdómur sé ekki úrelt þing. Ég sé ekki betur en það sé í eðli sínu pólitískt þegar Alþingi hefur frumkvæði að ákæru og virkjar dómstól sem það skipar. Þess vegna hef ég líka efasemdir um þau rök Ögmundar að málið hafi tekið eðlisbreytingu þegar ákveðið var að stefna Geir Haarde einum. Hann segir að þegar þá var komið sögu í atkvæðagreiðslunni hafi hún tekið á sig „afskræmda flokkspólitíska mynd“ en ég held að myndin hafi frá upphafi verið flokkspólitísk og ekki getað verið annað, þótt hún hafi kannski ekki verið „afskræmd“ fyrr en þarna. Alþingi er pólitískur vettvangur og flokkspólitískur af því að það er skipað fulltrúm flokka, og þannig hljóta ákvarðanir þess alltaf að vera flokkspólitískar, flokkspólitíkin er alltaf grunnviðmiðið og ekkert mál getur fyrirfram verið tekið út fyrir sviga í því viðmiði.

Viðbrögðin vegna tillögunnar um að draga ákæruna til baka hafa í raun verið flokkspólitísk þótt þau nái út fyrir raðir flokksbundins fólks. Afstaða þingmanna Sjálfstæðisflokksins er frekar lítið rædd, hún hefur þótt fyrirsjáanleg, sömuleiðis er lítið hneykslast á þeim þingmönnum Framsóknarflokksins sem styðja tillöguna, það er heldur meiri hneykslun í garð þingmanna Samfylkingarinnar og reyndar mikill titringur í þingflokknum. Það er hins vegar afstaða núverandi og fyrrverandi þingmanna Vinstri grænna sem vekur mesta reiði, þeim er brigslað um svik. Hvort sem ákæran á hendur Geir Haarde er nægilega rökstudd og samrýmist réttafarsreglum eða ekki, þá er hún í flokkspóltískum viðjum.

Þetta er nú mín skoðun þótt ég rökstyðji hana ekki nánar að svo búnu.

Umskiptingurinn Ögmundur

Í umræddum greinum Ögmundar, einkum í Morgunblaðsgreininni 17. janúar, gagnrýnir hann þá stjórnmálamenn sem hér voru við völd allt frá byrjun tíunda áratugar síðustu aldar, þar á meðal Geir Haarde. Eins og tíundað var hér í upphafi  hefur Ögmundur verið einn öflugasti gagnrýnandi nýfrjálshyggu og auðvalds hérlendis. Ef rök hans í þessu máli eru skoðuð sé ég enga ástæðu til ætla að afstaða hans í því breyti nokkru um það.

Ýmsir flokksfélagar eða samherjar hans – að maður hefði haldið – hafa gagnrýnt afstöðu hans eða fordæmt hana eða jafnvel fordæmt hann sjálfan stundum hreint án þess að ræða rök hans nema þá  mjög yfirborðslega.

Erling Ólafsson skrifaði 17. janúar grein á Smugubloggið undir titlinum „Ögmundur í Hádegismóum“. Það má skilja það svo að höfundur hafi ekki lesið grein Ögmundar sem birtist sama dag í Morgunblaðinu:  „sem mér skilst að ÖJ hafi birt á miðsíðu Morgunblaðsins í dag“ segir í fyrstu málsgrein hjá Erling. „Það nægir mér að heyra það að hann birtir greinina þar,“ segir hann svo í næstu málsgrein. Hann segir að Ögmundur virðist „hafa sjúklegan áhuga á valdi og valdamönnum og fléttur hans sem hann kennir oft við lýðræði,  heiðarleika og manngæsku, minna á aðferðir Macchiavellis fyrir nokkur hundruð árum.“ Í greininni er síðan ýjað að því með völdum tilvitnunum í umsögn Ögmundar um bók Styrmis Gunnarsson, Umsátrið, að hann sé genginn í lið með Davíð Oddssyni, lokaorð greinarinnar eru: „Það er gott að búa í Hádegismóum.“

Kolbeinn Stefánsson heggur í sama knérunn í grein á Smugublogginu sama dag með því að vitna til umsagnar Ögmundar um bók Styrmis. Og dómur hans er skýr í inngangi greinarinnar: „Nú hafa þau Ögmundur Jónasson og Guðfríður Lilja afhjúpað sig sem fulltrúa samtryggingakerfis stjórnmálastéttarinnar.“

Eftir atkvæðagreiðslu um frávísunartillöguna segir Úlfar Þormóðsson: „Það tók á mig að sjá það svart á hvítu að þau Guðfríður Lilja, Jón Bjarnason og Ögmundur gáfu frat í mig og þær hugmyndir sem ég hef deilt með þeim um réttlátt þjóðfélag. Þau kusu Geir og íhaldið fram yfir okkur sem valið hafa þau til forystu fyrir okkur og komið þau til valda.“ Og áfram: „En stuttu eftir að hún [þ.e. hryggðin] greip mig fann ég til feginleika. Ég áttaði mig á því að ég þarf ekki lengur að halda uppi vörnum fyrir þremenningana þegar ég tala við fólk.“  Vel að merkja, þetta var ekki eftir atkvæðagreiðslu um hvort ætti að afturkalla ákæruna á hendur Geir Haarde heldur hvort ætti að taka þá tillögu til frekari umræðu og afgreiðslu, sem sagt eftir atkvæðagreiðslu um frávísunartillöguna.

Það er eiginlega ekki hægt að elta uppi allar athugasemdirnar sem birst hafa á Facebook eða í athugasemdadálkum vefmiðla og bloggsíðna. En dæmi frá þingmönnum VG:

Þráinn Bertelsson þingmaður VG sagði á Facebook 20. janúar: „Það er erfitt að upplifa að verstu og ljótustu grunsemdir mínar gegnum tíðina um samtryggingu stjórnmálamanna hafi verið á rökum reistar. Ég vorkenni Atla Gíslasyni, Jóni Bjarnasyni, Ögmundi Jónassyni (mjög mikið), Össuri Skarphéðinssyni, Kristjáni Möller og Guðfríði Lilju Grétarsdóttur og vona að þeim líði sem best í framtíðinni með sínum nýju vinum.“

„Nú virðast flestir sótraftar á sjó dregnir til varnar Flokknum sem ráðið hefur lögum og lofum í þessu landi um áratuga skeið, sbr. t.d. greinaskrif í Morgunblaðinu í dag.“ Þannig vitnar vefmiðillinn Eyjan til ummæla Árna Þórs Sigurðssonar á Facebook-síðu hans 17. janúar.

Sem betur fer eru líka dæmi um málefnaleg viðbrögð samflokksmanna Ögmundur við grein hans þótt ósammála séu. Má þar nefna grein Edward H. Huijbens á Smugublogginu 19. janúar

Í umræðum á Facebook og athugasemdadálkum vefmiðla og bloggsíðna hefur Ögmundur verið sakaður um að ganga í bandalag við Sjálfstæðisflokkinn og „hrunverja“ og um það hafa verið vangaveltur og umræður án þess að séð verði að röksemdir hans hafi verið skoðaðar eða ígrundaðar, Hann hefur verið kallaður valdafíkill, lýðskrumari, froðusnakkur, hræsnari: „fyrr frýs í Helvíti en að Ögmundur Jónasson hafi forgöngu um rannsókn á einkavæðingu bankanna,“ segir einn.

Margir þeirra, sem hafa misboðið mér með málflutningi sínum um þetta mál, eru vinir mínir, samherjar eða fólk sem ég hef virt fyrir málflutning sinn. En mér finnst í þessu máli að margir hafi dálítið tapað sér. Kannski styður það ákveðin rök Ögmundar í varðandi málið: ákæran á hendur Geir verður táknræn, hún verður eiginlega hluti í stað heildar, sem getur verið ágætt stílbragð í bókmenntum en arfavont í stjórnmálum, að ég tali ekki um réttarfari. Þess vegna túlka margir það svo að þegar Ögmundur Jónasson og fleiri vilja draga ákærunnar á hendur Geir Haarde til baka, að þá séu þau gengin í björg „hrunverja“, vilji koma í veg fyrir uppgjörið, og er þá engu skeytt um röksemdir þeirra eða þeim svarað með útúrsnúningi. Allt sem hann hefur staðið fyrir um áratuga skeið er afskrifað, hann er orðin að þeirri þjóðsagnaveru sem kallast umskiptingur. En vel að merkja, þjóðsagnavera er aðeins til í hugum fólks.

Fréttir Ríkisútvarpsins 2. janúar af skattabreytingum hafa vakið nokkra athygli og meðal annars gerir Einar Karl Friðriksson þær að umtalsefni í bloggi sínu 3. janúar. Í hádegisfréttum var vísað til yfirlits sem Viðskiptaráð Íslands hefur tekið saman um skattabreytingar frá árinu 2007. Tíundaðar voru ýmsar skattahækkanir en þess þó getið að persónuafsláttur hafi hækkað um 47%. Fréttin var svo endurtekin í kvöldfréttum, þá án þess að getið væri um hækkun persónuafsláttarins en hins vegar var rætt við framkvæmdastjóra Viðskiptaráðs sem gerði auðvitað mikið úr skattahækkunum og neikvæðum áhrifum þeirra fyrir atvinnurekstur.

Ég get nú varla séð að þetta yfirlit, sem birt hefur verið á vef Viðskiptaráðs, sé neitt fréttnæmt, bara vel unnin handavinna hjá starfsmönnum Viðskiptaráðs, og ágætt að hafa við höndina ef maður er að pæla í skattabreytingum undanfarinna ára. Það væri auðvitað fínt ef fréttastofa Ríkisútvarpsins gerði svolitla úttekt á þessum skattabreytingum og ýmiskonar áhrifum þeirra. Og þá mætti til dæmis líka skoða upplýsingar á vef fjármálaráðuneytisins frá 20. október. Þess má reyndar geta að ég var með svipaðar árstekjur af fastri vinnu í krónum talið árin 2008 og 2011 en reyndar fyrir 85% starfshlutfall seinna árið. Þessar árstekjur opinbers starfsmanns með háskólamenntun eru heldur minni en mánaðarlaun bankastjóra að undanförnu. En árið 2008 greiddi ég 21,2% í skatt af þessum tekjum en 19,6% árið 2011. Og reyndar mun skatturinn af tekjum mínum líklega lækka með þeim skattabreytingum sem nú taka gildi. Og tekjuskattur þeirra sem eru með lægri laun en ég hefur lækkað enn meir en skattur bankastjórans líklega hækkað eitthvað.

Í stað þess að halda áfram umfjöllun um skattabreytingar, til dæmis með því að athuga þessa hlið þeirra, þá var í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins 3. janúar frétt um „nýlega Lífskjarakönnun Hagstofunnar“. Hún er að sönnu fréttnæm en reyndar er hún ekki alveg ný, á vef Hagstofunnar er hún dagsett 28. október. Enda var fréttin eiginlega ekki um hana sem slíka heldur mat Þorvaldar Gylfasonar hagfræðings á henni ef marka má inngang hennar: „Bankaerfiðleikar undanfarinna ára hafa ekki bitnað á norrænum heimilum með sama hætti og hefur gerst hér. Þetta er mat Þorvaldar Gylfasonar, hagfræðiprófessors, sem segir nýlega Lífskjarakönnun Hagstofunnar alvarleg tíðindi fyrir heimilin.“

Það má þó deila um hvort mat hans er fréttnæmt. Hann ber stöðuna hér saman við stöðuna á hinum Norðurlöndunum, sem er auðvitað allt önnur og betri, og segir síðan: „Af því má ráða að bankaerfiðleikar undanfarinna ára hafa alls ekki bitnað á norrænum heimilum með sama hætti og hefur gerst hér.“ Af einhverjum ástæðum er klippt út setning sem ætla mætti að sé mikilvæg í máli prófessorsins, það er ályktun sem hann dregur af þessu. Ríkisútvarpinu þótti viðtalið svo fréttnæmt að það var birt aftur í sjónvarpsfréttunum klukkutíma seinna og þar er þessi setning sem datt út úr í útvarpsfréttinni: „og af því [þ.e. hinni ólíku þróun hér og á hinum Norðurlöndunum] má einfaldlega ráða að sú kenning að íslensku erfiðleikarnir eigi rót sína að rekja til heimsvandans í bankamálum er fjarri öllum sannleika.“

Þessa kenningu, sem hann telur að þarna hafi grafist undan, hafa líklega engir haft upp nema einhverjir braskarar og Sjálfstæðismenn. Hann fer ekki nánar út í það en segir brýnt að snúa þróuninni við og um það hefur hann þetta að segja:

„Við þurfum að taka á ýmsum umbótamálum sem hafa verið í deiglunni hér árum og áratugum saman en stjórnvöld hafa ekki enn viljað ráðast í. Ég er að tala um landbúnaðarmál, sjávarútvegsmál – ég er að tala um alla þessa gömlu góðkunningja í umræðunni um efnahagsmál langt aftur í tímann. það verður að bretta upp ermarnar.“

Eftir situr hlustandinn eiginlega með þessa spurningu: Ef íslensku erfiðleikarnir eigi ekki rót sína að rekja til heimsvandans í bankamálum, gæti þá verið rétt, sem margir halda, að þá megi rekja til bankahrunsins haustið 2008 og undanfarandi einkavæðingar bankanna og fjármálabrasks, eða vill prófessorinn meina að ástæðunnar sé að leita í tilhögun landbúnaðar- og sjávarútvegsmála? Og kannski hefur hlustandinn líka aðra spurningu: Til hvers í ósköpunum var þetta viðtal? En það á nú raunar við svo mörg viðtöl í fréttum Ríkisútvarpsins.

Jólin finnast mér dásamlegt uppátæki. Flestir fara að hlakka til þegar kemur fram á aðventuna eða jólaföstuna eða hvað við köllum tímabilið fyrir jól. Kannski segi ég bara ýlir að fornum sið og slepp þar með við orðið aðventa, sem fyrst og fremst er kristilegt hugtak um aðdragandann að jólunum og allt í lagi sem slíkt, það eru bara ekki allir kristnir sem halda jól, til dæmis ekki ég, en það kemur svo sem engum við. Og svo slepp ég líka við orðið jólafasta, sem vísar til þeirra gömlu leiðinda að þurfa að halda í við sig með mat fyrir hátíðina – langafastan fyrir páska var auðvitað enn skelfilegri.

Þessar föstur voru samt líklega ekki fyrst og fremst eitthvert gamla-testamentis-jehóva-straff heldur bara leið til að sætta sig við matarskort yfir vetrartímann í fátæku samfélagi – og þá auðvitað rakið að setja það í trúarlegt samhengi úr því að hinn strangi Drottinn var hvort sem var uppfundinn. Og nú njótum við þessara gömlu fátæktarsiða með dýrlegum skötuveislum við lok jólaföstu og saltkjöti og baunum við upphaf lönguföstu.

Ýlir er dásamlegur. Meðan skammdegið leggst að með æ meira myrkri lýsum við það upp innra með okkur með tilhökkun, jólin eru framundan! Og við kveikjum ljós, setjum marglit ljós út í glugga og á svalir og trén úti í garði, þeim fjölgar smám saman eftir því sem líður á ýli allt þar til aðfangadagskvöld rennur upp með skreyttu jólatré með pökkum undir og kerti í hverjum stjaka, steik á borðum. En því verr líður þeim sem þurfa að velta fyrir sér hverri krónu frammi fyrir gnægtarborðum verslananna eða hafa engan til að gleðjast með eða er bara of þungt í sinni til að gleðjast yfir öllum ljósunum í myrkrinu. Gleymum ekki þeim.

En svo er náttúrulega þessi krafa: Ertu búin(n) að öllu (aðallega samt með einu enni). Um það skrifaði Guðmundur Andri Thorsson ágætan pistil í Fréttablaðið fyrir jól (http://visir.is/jolin-koma-/article/2011111219029) og óþarfi að endurskrifa það. Það var fyrir jól. Eftir jólin kemur samviskubitið, allt talið um hversu mikið maður hafi nú étið, belgt sig út af þungum mat, bætt á sig, gengið á heilsuna. Þetta er tíundað í fjölmiðlum og einkanlega í auglýsingum líkamsræktarstöðvanna, sem róa stíft á mið samviskubitsins. En er þetta rétt, höfum við virkilega sukkað þessi ósköp í óhollum mat? Ég veit svo sem ekki hvað gengur á í öðrum húsum, en ég get ekki séð að það sé eitthvert mál þótt ég hafi borðað góða steik á aðfangadag, svolítið hangikjöt og síld og eitthvað fleira á jóladag og svo aðra steik á annan í jólum. Svo líður næstum vika og aftur steik á gamlársdag og eitthvað gott á nýársdag. Ætli það sé ekki nokkuð svipað og í öðrum húsum.

Er þetta eitthvað meira en vant er? Kannski aðeins. Samt er nú oft eldað eitthvað gott á laugardagskvöldi og aftur á sunnudegi. Eru skyndibitarnir hjá mörgum í miðri viku nokkuð  heilsusamlegri en kalkúninn eða lambalærið eða hamborgarahryggurinn eða rjúpan á aðfangadagskvöld. Snakkið, saltar kartöfluflögurnar og sósan sem mexíkósku maísbitunum er dýft í framan við sjónvarpsskjáinn er kannski ekkert betra en hangikjötssneiðarnar sem eru innbyrtar á jóladag og aldrei annars hjá flestum. Maltið og appelsínið ekki verra en allt kók og orkudrykkir hvunndagsins og þótt maður fái sér vín með matnum og koníak með kaffinu á eftir, þá er það svo sem ekki tiltökumál fyrir þá sem drekka í hófi og trúlega ekki meira en vant er hjá þeim sem yfirleitt drekka í óhófi. Ænei, etum og drekkum og verum glöð. Ef við viljum fara í líkamsrækt, þá skulum við ekki vera að gera það út af jólunum heldur bara hvort sem er. Og ef við þurfum að hafa samviskubit, þá eru ábyggilega næg tilefni til þess önnur en að hafa gert sér glaðan dag um jól og áramót.

Kringum aldamótin reis upp mikil alþjóðleg hreyfing gegn alþjóðlegu auðvaldi og arðráni. Nýfrjálshyggjunni og kapítalískri hnattvæðingu var mótmælt. Í hvert sinn sem leiðtogar voldugustu ríkja, G-8 ríkjanna og Evrópusambandsins hittust eða þegar Alþjóðaviðskiptastofnunin, Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn héldu fundi sína, voru haldnir gífurlega fjölmennir mótmælafundir og frá árinu 2001 hafa verið haldnar árlega fjölmennar samkomur undir nafninu World Social Forum. Þessi hreyfing var kölluð Alþjóðlega réttlætishreyfingin (Global Justice Movement). Ég skrifaði um þetta grein í tímaritið TMM árið 2001, Karnival mótmælanna.

Á undanförnum árum hefur heldur dregið úr þessari hreyfingu en nú, með hinni alþjóðlegu fjármálakreppu, er hún að rísa upp aftur. Víða um heim hefur fjármálaöflunum verið mótmælt og raunverulegs lýðræðis krafist. Dögum saman voru mótmæli á Wall Street í New York og fréttist þó lítið af þeim hingað fyrr en mótmælendur reyndu að stöðva umferð yfir Brooklyn-brúna og hundruð manna voru handtekin.

Næstkomandi laugardag, 15. október klukkan 15, klukkan þrjú eftir hádegi, verða mótmælaaðgerðir um allan heim. Þegar þetta er skrifað hafa aðgerðir verið boðaðar í 869 bæjum í 71 landi. Í Reykjavík hefur verið boðað til útifundar á Lækjartorgi á laugardaginn klukkan þrjú, 15. okt. kl.15. Nánari upplýsingar má fá á vefsíðu Attac á Íslandi, attac.is , vefsíðu 15. októberhreyfingarinnar, esjan.net/reykjavik og alþjóðlegri vefsíðu 15october.net, einnig facebook-síðunni http://www.facebook.com/event.php?eid=281167531901475.

Ég hef að undanförnu orðið var við umræður um íslenska landbúnaðarkerfið, einkum með tilliti til innflutnings (og útflutnings) íslensks kjöts og annarra landbúnaðarvara.

29. ágúst flutti Vananda Shiva fyrirlestur í Háskólabíói og var hann svo fjölsóttur að ekki einasta var hvert sæti skipað heldur einnig hver blettur á göngum salarins. Þá gaf forlagið Salka út í íslenskri þýðingu tvær stefnuyfirlýsingar Alþjóðanefndarinnar um framtíð matvæla og landbúnaðar sem unnar voru undir undir forystu Vandanda Shiva. Í fyrri yfirlýsingunni, Stefnuyfirlýsingu um framtíð matvæla, er kaflinn „Leiðir til að skapa landbúnaðar- og matvælakerfi sem er félagslega og vistfræðilega sjálfbært“. Ég vona að útgefandinn og þýðandinn, Jóhann Páll Jóhannsson, fyrirgefi mér þótt ég birti hér sautjánda lið þessa kafla, en þar er að mínu viti í hnotskurn það sem mestu máli skiptir þegar rætt er um landbúnaðarkerfi og verslun með landbúnaðarvörur:

Hnattræn skriffinnskubákn hafa markvisst grafið undan og jafnvel bannað þær aðferðir sem þjóðir beita til að auka efnahagslegt sjálfstæði sitt, til dæmis tollvernd og innflutningskvóta. Slíkar aðferðir skulu teknar upp að nýju svo unnt sé að byggja aftur upp innlenda framleiðslu og tryggja matvælaöryggi til langs tíma. Regla grenndarlýðræðisins skal höfð í heiðri. Hvenær sem heimabændur geta framleitt vörur úr innlendum auðlindum til innlendrar neyslu, ættu allar reglur og öll aðstoð að hygla þeim kosti. Auðvitað verður áfram stunduð verslun, en hún ætti fyrst og fremst að takmarkast við nauðsynlegar vörur sem ekki er unnt að framleiða innanlands og ófáanlegar vörur sem sérstaklega er óskað eftir. Viðskipti milli fjarlægra landa ættu ætíð að standa til boða en ekki að vera megintakmark kerfisins. Nauðsynlegt er að draga stórlega úr slíkum viðskiptum og ekki síst að stytta vegalengdirnar milli matvælaframleiðenda og neytenda (fæðukílómetraranir). Þannig má lágmarka félagslegan og vistfræðilegan skaða.