Ellert Grétarsson

Nærri helmingur þeirra erlendu ferðamanna sem heimsóttu Ísland á síðasta ári (46,6%), gerðu sér ferð á Reykjanesið. Það eru 10% fleiri erlendir ferðamenn en  fóru upp á hálendið, samkvæmt nýjum upplýsingum  Ferðamálastofu um ferðaþjónustuna á Íslandi 2011.

Þetta eru vissulega ánægjulegar fréttir.

Slæmu fréttirnar eru hins vegar þær að nú stendur til að rústa framtíðarmöguleikum ferðaþjónustunnar á Reykjanesskaga með þéttriðnu neti orkumannvirkja frá Reykjanestá að Þingvallavatni. Stöðvarhús, skiljuhús, borteigar, gufuleiðslur, háspennulínur í stálgrindarmöstrum og vegagerð í ósnortnu landslagi er það sem einkenna mun landslag
Reykjanesskaga á komandi árum, samkvæmt Rammaáætlun sem nú er fyrir Alþingi.

Nánast allur Reykjanesskaginn verður gerður að samfelldu orkuvinnslusvæði með allt að 16 virkjunarsvæðum. Þeirra á meðal er Krýsuvík í Reykjanesfólkvangi, einn helsti viðkomustaður ferðamanna um Reykjanesskaga og með vinsælustu útvistarsvæðunum í nágrenni við mesta þéttbýlissvæði landsins. Að meðaltali um eitt þúsund ferðamenn komu daglega að hverasvæðinu í Seltúni  samkvæmt talningu yfir sumarmánuðina 2011, eða  um 110-120 þúsund ferðamenn yfir tímabilið.

Samkvæmt Hagstofunni þá fjölgaði seldum gistinóttum á hótelum og gistiheimilum á Suðurnesjum um 27% milli áranna 2010 og 2011. Þetta er mesta aukning á landinu milli ára.

Þessar staðreyndir tala sínu máli um þann uppgang sem er í ferðaþjónustunni á vestanverðum Reykjanesskaga, þeirri atvinnugrein sem er í mestri sókn á Íslandi.  Tækifærin til uppbyggingar í ferðaþjónustu eru sannarlega fyrir hendi.  En það hugnast
ekki þeim er einblína á „uppbyggingu“ sem kostar óafturkræf náttúruspjöll og ósjálfbæra
orkunýtingu. Það eru þeir hinir sömu og hneykslast yfir þeim sem „eru á móti öllu“ og „standa í vegi fyrir uppbyggingu“.

Ferðaþjónusta skapar fleiri störf en nokkur annar atvinnuvegur á Suðurnesjum og er hún því ein af grunnstoðum atvinnulífsins á svæðinu.  Nálægð við alþjóðaflugvöllinn og einstök
eldfjallanáttúra bjóða upp á gríðarlega framtíðarmöguleika í ferðaþjónustu. Rétt er að benda á í þessu samhengi að samkvæmt hagtölum stóð ferðaþjónusta að baki
15% nettóútflutnings vöru og þjónustu árið 2009 og skilaði 140 milljarða
gjaldeyristekjum. Hlutur álvera og kísiljárns var prósentustigi minna, eða 14%.

En aftur að tölum Ferðamálastofu: Þegar erlendu ferðamennirnir voru spurðir að því í hverju styrkleikar íslenskrar ferðaþjónustu lægju svöruðu 72% þeirra þeir væru í náttúru og landslagi. Í öðru sæti var fólkið og gestrisnin eða 30,5%.

Mikill meirihluti, eða rétt tæp 80% sagði náttúruna hafa haft áhrif á ákvörðunina um að ferðast til Íslands, 39% nefndu íslenska menningu og sögu en aðrir þættir komu þar langt á eftir.

Ein af áherslunum í markaðssetningu höfuðborgar Noregs í ferðaþjónustu miðar að því hve stutt sé að komast frá miðbæ Oslóar í ósnortna náttúru kringum borgina. Þetta er eitthvað sem sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjum munu ekki geta gert í framtíðinni.

Ellert Grétarsson.

Myndin er frá Krýsuvík.

Á þessari mynd er horft yfir Arnarvatn á Sveifluhálsi.  Vatnið er forn eldgígur og tilkomumikið að sjá. Sveifluhálsinn er móbergshryggur sem hefur hlaðist upp við sprungugos undir jökli. Slíkt fyrirbæri er afar sjaldséð nema á Íslandi. Hér er því um merkilegt jarðfræðilegt fyrirbæri að ræða. Sérstakt er að upplifa stórbrotið hálendislandslagið á hálsinum sem margir hrífast af.

Í rammaáætlun er gert ráð fyrir orkunýtingu á þessu svæði.

Neðri myndin er úr gögnum Landsnets og sýnir fyrirhugaða línuleið yfir hálsinn. Hún liggur yfir Seltúnið, sem eitt þúsund ferðamenn heimsækja dag hvern að meðaltali yfir sumartímann.
Síðan er línan látin þvera Ketilstíginn, hina fornu þjóðleið milli Hafnarfjarðar og Krýsuvíkur. Hún er í dag með vinsælustu gönguleiðum Reykjanesskagans.  Þá liggur línan meðfram Arnarvatni, þar sem efri myndin var tekin.

Um jarðstreng er að ræða  en þeir hjá Landsneti segja það sjálfir að slíkum streng fylgi mun meira rask en loftlínu.  Með jarðstreng þarf t.d. að fylgja vegur sem þolir þungaflutninga.

Dæmi nú hver fyrir sig hversu skynsamleg þessi línuleið er.

Hér er kennslustund í Náttúrueyðingu 101 samkvæmt þingsályktunartillögu að Rammaáætlun um vernd og orkunýtingu náttúrusvæða. Þetta kennsluefni er bæði fyrir byrjendur sem lengra komna:

“You can make a difference”,
sagði ljósmyndarinn Stephen Johnson einu sinni við mig er við ókum frá Krýsuvík eftir Suðurstrandarveginum í átt að Katlahrauni, þar sem við ætluðum að ljósmynda næst. Við höfðum verið að mynda m.a. Í Trölladyngju og á hverasvæðinu í Seltúni.

Stephen, sem er vel þekktur landslagsljósmyndari, var ákaflega hrifinn af náttúru Reykjanesskagans. Á ferð okkar hafði ég sagt honum frá þeim stórfelldu virkjunaráformum sem uppi eru á Reykjanesskaga. Stephen minnti mig á að myndmálið er oft sterkara en orðið. Ein mynd segði meira en þúsund orð.

Þessi orð hans urðu mér hvatning til að gera það sem ég gæti til að berjast fyrir náttúru Reykjanesskagans – með myndavél að vopni. Síðan þá hef ég  farið í ótal gönguferðir um skagann með myndavélina.

Einn anginn af þessari vinnu minni undanfarin ár er rafræn ljósmyndabók sem nú er aðgengileg á netinu hér: http://issuu.com/ellertg/docs/nsve1

Yfir 600 manns hafa skoðað bókina fyrsta sólarhringinn, sem eru afar ánægjuleg viðbrögð. Bókin er frí – allir geta skoðað, deilt og dreift að vild. Sem þið megið alveg gera.

Baráttukveðjur,
Ellert Grétarsson.

Guðmundur Franklín  kynnti hugsjónir framboðs Hægri grænna í grein á vef DV í vikunni þar sem hann segir markmið flokksins m.a. þau að berjast fyrir „náttúruvernd og sjálfbærni“.

Hrópandi mótsagnir í grein Guðmundar vöktu athygli mína en þar skrifar hann m.a. þetta:

„Hefja strax þær stórframkvæmdir sem fyrirhugaðar eru í Helguvík, Grundartanga og á Bakka við Húsavík. “

Neðar í greininni kemur svo þetta:

„Flokkurinn vill stuðla að náttúruvernd, grænu velferðarsamfélagi, frekari endurvinnslu og sjálbærri þróun. Sjálfbær þróun þýðir að nýta og njóta auðlinda náttúrunnar án þess að ganga á möguleika komandi kynslóða til hins sama.“

Ef við tökum álverið í Helguvík sem dæmi þá virðist Guðmundur ekki vita að til þess að fullnægja heildarorkuþörf álbræðslunnar þarf að kreista upp alla virkjanlega orku á suðvesturhorni landsins. Samt myndi það ekki  duga.  Orkuþörfin er um 650 megavött.  Með mikili bjartsýni er talið að hægt verði að fá 400-500 megavött úr mögulegum virkjunarkostum á öllum Reykjanesskaganum. Þá vantar ennþá 150 – 200 megavött  sem enginn veit ennþá hvaðan ættu að koma.
Möguleikar komandi kynslóða til að „njóta auðlinda náttúrunnar“ verða því harla litlir þegar búið verður að binda alla orkuna í álbræðslu í Helguvík. Þá eru uppi efasemdir um sjálfbærni orkunýtingarinnar t.d. úti á Reykjanesi.

Það er ekkert nýtt að stjórnmálaöfl slái um sig með slagorðum af þessu tagi. Reynt er að höfða til ákveðins hóps kjósenda og fá þá til fylgilags með „grænum“ slagorðum eins og „náttúruvernd, sjálfbærni og endurvinnsla“ .

Því miður kveður oft við falskan tón. Fagra Ísland Samfylkingarinnar er eitt dæmið um þetta. Blekið á þeim pappírum var varla þornað þegar viðskiptaráðherra flokksins og núverandi  1. þingmaður Suðurkjördæmis skundaði glaðbeittur út í Helguvík til að taka skóflustungu að álveri.  Það náttúruverndarfólk sem léði flokknum atkvæði sitt út á Fagra Ísland var illa svikið.

„Hægri“ og „grænt“  getur ekki farið saman.  Gildi „hægri“ kemur alltaf á undan „grænt“
eins og í nafni framboðsins. Þegar valið stendur milli peninga og náttúruverndar koma peningarnir alltaf á undan. Alltaf.

Af 19 virkjunarkostum á Reykjanesskaga féllu aðeins þrír í verndarflokk samkvæmt drögum að þingsályktunartillögu að Rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúrusvæða.  Brennisteinsfjöll var eitt þeirra svæða. Hins vegar voru bæjaryfirvöld í Grindavík búin að ákveða löngu áður að fjöllin yrðu vernduð þannig að það hefur í raun ekkert með Rammaáætlun að gera. Að setja ekki vernd nema á tvö svæði er því fremur dapurleg niðurstaða af vinnu þeirra sem höfðu með þetta að gera.

Horfur eru á að Reykjanesskaginn verði nánast allur gerður að einu samfelldu orkuvinnslusvæði. Í síðasta bloggi birti ég meðfylgjandi kort sem sýnir þetta glögglega. Inn á kortið vantar hins vegar þau mannvirki sem fylgja munu öllum þessum virkjunum.
Á Reykjanesskaga verður þéttriðið net háspennulína auk borstæða, stöðvarhúsa,
hituveituröra, línuvega og öðrum mannvirkjum sem fylgja.

Í Reykjanesfólkvangi , einu vinsælasta útivistarsvæðinu í nágrenni við mesta þéttbýli landsins, verður ráðist inn á fjögur svæði með tilheyrandi náttúruspjöllum.

Allt þetta mun stórskaða möguleika ferðaþjónustunnar til uppbyggingar á svæðinu. Íbúar þess munu þurfa að aka langar leiðir til að komast í og upplifa ósnortna náttúru.

Hvað er til ráða? Hvernig er hægt að afstýra þessu stórslysi?

Náttúruverndarfólk og umhverfisverndarsinnar í öllum flokkum verða að snúa bökum saman þegar málið kemur fyrir þingið. Ég tek undir orð Þóru Kristínar Ásgeirsdóttur í grein á Smugunni þar sem hún segir:

„Spurningin er hvort minnihlutastjórnin eigi ekki núna að tala við umhverfisverndarsinna utan stjórnarflokkanna, Hreyfinguna og Guðmund Steingrímsson, Atla Gíslason og jafnvel Lilju Mósesdóttur? Þarf endilega að friða Kristján Möller og hans nánasta slekti til að koma þingsályktunartillögu um rammaáætlun í gegn? Hvernig væri að ná samstöðu um róttækari áætlun í umhverfisvernd og skilja verksmiðjukratana eftir til tilbreytingar?”

Myndbandið hér að ofan klippti ég saman til að efla baráttuandann.

Bestu kveðjur,
Ellert Grétarsson,
stjórnarmaður í
Náttúruverndarsamtökum
Suðvesturlands.

Á kortinu hér að ofan hef ég sett upp virkjunarkostina á Reykjanesskaga, samkvæmt þingsályktunartillögu að Rammaáætlun. Smellið á kortið til að fá stærri mynd.

Aðeins þrjú svæði af nítján fara í verndarflokk.  Fjögur svæði hafa þegar verið virkjuð, sjö önnur féllu í orkunýtingarflokk.  Samtals fara því ellefu svæði undir orkunýtingu.
Fimm svæði fara biðflokk en gera má ráð fyrir að flest þeirra fari í orkunýtingu síðar meir.  Í tillögunni er t.d. kveðið á um að Austurengjahver og Trölladyngja fari í orkunýtingu verði önnur svæði í Reykjanesfólkvangi virkjanleg.

Fari fram sem horfir verður Reykjanesskaginn nánast eitt samfellt orkuvinnslusvæði og helstu náttúruperlum hans fórnað, eins og þetta kort ber með sér. Þarna eru eingöngu virkjunarkostirnir merktir inn. Ég læt ykkur eftir að gera ykkur í hugarlund um
hvernig þetta myndi líta út þegar búið væri að teikna inn á kortið háspennulínurnar og önnur virkjanamannvirki þvers og kruss um allan skagann.

Virkjunarbrjálæðingunum verður sleppt lausum á Reykjanesskaga, að óbreyttu.
Reykjanesfólkvangi, einu vinsælasta útivistarsvæðinu á suðvesturhorni landsins, verður breytt í  iðnaðarsvæði.  Brennisteinsmengunina mun leggja yfir nærliggjandi byggðir.

Það eina sem hugsanlega getur bjargað þessum einstöku náttúrusvæðum, t.d. í Krýsuvík, er að þar finnist engin orka.  Sigmundur Einarsson, jarðfræðingur, hefur reyndar fært sterk rök fyrir því. Vonandi  hefur hann rétt fyrir sér. Miðað við umgengni virkjunarfíklanna t.d. í Trölladyngju er spurningin sú hversu mikil náttúruspjöll  þeir verða búnir að vinna áður en þeir komast að raun um það.

Ellert Grétarsson,
stjórnarmaður í
Náttúruverndarsamtökum Suðvesturlands.

Var að gramsa í myndasafninu mínu þegar ég rakst á meðfylgjandi mynd en hún er um 6 ára gömul. Ekkert merkileg mynd en sagan á bak við hana er skondin:

Stuttu eftir að ég hóf störf á Víkurfréttum var ég eitt sinn sendur upp í Matarlyst til að taka mynd af roastbeef sem átti að nota í auglýsingu frá Samkaup. Þegar ég kom þangað höfðu kokkarnir útbúið kjötið snyrtilega á disk fyrir myndatöku. Ég tók myndina og kom henni til auglýsingadeildarinnar.

Daginn sem blaðið kom út hringdi maður á ritstjórn Víkurfrétta yfir sig hneykslaður út af myndinni. Hann náði ekki upp í nef sér af vandlætingu og hellti úr skálum reiði sinnar yfir stúlkuna sem svaraði í símann. Ekki man ég nákvæmlega hvað þeim fór á milli en hún fékk hann til að útskýra hvers vegna myndin fór svona fyrir brjóstið á honum.

Jú, honum fannst roastbeefið vera alveg eins og kvensköp!

Samstarfskona mín kom upp á fréttadeild og greindi mér frá þessu undarlega símtali. Við veltum þessu fyrir okkur í smá stund og komust svo að þeirri niðurstöðu að maður þyrfti ábyggilega að vera verulega undarlega þenkjandi til að geta séð svona hluti út úr hrúgu af roastbeef.

Roastbeef-ið góða. Sérð þú eitthvað sérstakt út úr þessu?

Ysti hluti Reykjanesskagans eru einkar áhugaverður jarðfræðilega.  Við Reykjanestá gengur úthafshryggurinn langi á land með sýnilegum ummerkjum eldsumbrota liðinna árþúsunda. Slíkt fyrirbæri er ekki hægt að sjá nema hugsanlega á einum öðrum stað í heiminum.  Þarna eru ýmsar gerðir eldstöðva. Svæðið skartar tveimur hraunskjöldum eða dyngjum í Háleyjarbungu og Skálafelli. Þá eru Stampagígarnir, sem mynduðust í Reykjaneseldum á 13. öld,  einkar áhugaverðir sem og Stampahraun yngra og gígaröðin öll. Reykjaneseldar hófust með neðansjávargosum 1210-1211 og hefur verið talið að Eldey hafi þá risið úr sæ  en þessi  77 metra háa klettaeyja er ein af stærstu súlubyggðum heims. Við Reykjanes hafa orðið a.m.k tíu eldgos á sögulegum tíma.

Þarna birtist landrekskenningin okkur ljóslifandi með sprungum og misgengjum.  Fjöldi ferðamanna kemur á svæðið til að ganga yfir álfubrúna er tákna skal skil tveggja jarðskorpufleka sem Ísland hvílir á.  Þá leggja margir leið sína að Gunnuhver sem hefur verið í miklu fjöri undanfarin ár. Margir fara jafnframt að Valahnúk, hinni fornu eldstöð  þar sem  fyrsti viti landsins var reistur árið 1878. Þetta myndræna og magnaða landslag er fullkomnað með átökum haföldunnar við hraunklappirnar.

Umrætt svæði er aðeins steinsnar frá alþjóðaflugvelli og þéttbýlinu. Það gerir svæðið einkar hentugt undir eldfjallagarð eða Geopark.  Nú þegar hefur því  verið raskað umtalsvert  með virkjunarframkvæmdum.  Virkjunin gæti verið sýnidæmi í slíkum garði um nýtingu jarðhita.  Það væri hins vegar afar misráðið að raska þessu landslagi  enn frekar með fleiri virkjunum og eyðileggja þá möguleika sem þetta magnaða svæði hefur upp á bjóða.

Í þingályktunartillögu að Rammaáætlun var Stóra-Sandvík sett í orkunýtingarflokk. Margt bendir til  að jarðhitanýting á þessu svæði  sé ekki sjálfbær. Að minnsta kosti ríkir um það óvissa og þó ekki væri nema af þeirri ástæðu einni ætti að setja Stóru-Sandvík í biðflokk og helst í verndarflokk. Þá skal einnig minnt á nálægðina við þéttbýlið og óvissu um framtíðaráhrif mengunar frá jarðvarmavirkjunum.

Einstakt landslag svæðisins hefur kallað til sín fjölda listamanna sem þar hafa málað, ljósmyndað og kvikmyndað. Ekki ófrægari hljómsveit en Take That tók upp tónlistarmyndaband þar sem kynngimagnað landslagið á Reykjanesi er notað sem umgjörð, sjá hér: http://www.youtube.com/watch?v=273eSvOwpKk

Jón Trausti lýsti svæðinu vel í fáum orðum í ferðasögu um Suðurnes þar sem hann segir: „Reykjanesið er undarlegur skapnaður. Ekkert er þar nógu stórvaxið til að geta kallast hrikalegt, en allt er þar úfið, svipþungt, grettið og grimmúðlegt.“

Hér er myndaband sem ég gerði um áhugaverða gönguleið  á Reykjanesi.
http://www.vf.is/Gonguleidir-a-Reykjanesi/49988/default.aspx

Við Gunnuhver

Gjárnar á Reykjanesi, við Álfubrúna, eru skoðunarverðar.

Brimið við Reykjanes heillar marga.

Valbjargargjá. Reykjanesviti fjær.

Fallegur gatklettur yst á Reykjanesi.

Í Stampahrauni er ævintýralegt landslag og kynjamyndir við hvert fótmál.