Helsti forystumaður íslenskra atvinnurekenda skrifaði merka grein í flokksmálgagn sitt á dögunum. Þar sagði hann frá pílagrímsferð sinni til fyrirheitna lands íslenskra atvinnurekenda – Rússlands. Var honum tíðrætt um að þar í landi leggðu stjórnvöld ekki steina í götu atvinnulífsins. Grein þessi kom upp í hugann þegar ég var að skoða síðu The Economist og rakst á myndina hér að neðan. Myndin útskýrir hvernig steinum er velt úr götu atvinnulífsins í Rússlandi.
Mikið fjaðrafok varð á Alþingi haustið 2009 þegar frumvarp til laga um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins var tekið til annarrar umræðu. Ástæðan var tillaga félags- og tryggingamálanefndar um að „bönkum yrði heimilað að afskrifa lán fólks að hluta eða í heild, án þess að þær afskriftir myndu leiða til skattskyldu, eftir núgildandi ákvæðum laga um tekjuskatt“ eins og sagði í fréttaskýringu Morgunblaðsins um málið. Hafði blaðið eftir embættismanni að ef tillaga nefndarinnar hefði orðið að lögum „þá hefði verið hægt að afskrifa lán allra þeirra sem tóku sér kúlulán til hlutabréfakaupa í góðærinu, án þess að það leiddi til tekjuskattskyldu á móti“.
Þingmennirnir Pétur Blöndal, Sjálfstæðisflokki og Þór Saari, Borgarahreyfingu, áttuðu sig á eðli málsins og var tillögunni vísað aftur til nefndarinnar þar sem hún dagaði uppi. Hálfu ári síðar samþykkti Alþingi síðan frumvarp fjármálaráðherra sem tryggði að skuldsett heimili þyrftu ekki að greiða skatt af afskrift upp að tiltekinni upphæð.
Í gær var ég að skoða þingsályktunartillögu Sjálfstæðisflokksins um aðgerðir til að endurreisa íslenskt efnahagslíf og rakst þá á þetta í g. lið 1. kafla:
Tryggt verði að afskrifaðar skuldir einstaklinga myndi ekki stofn til álagningar tekjuskatts.
DV sagði frá því vikunni að sérstakur saksóknari hafi kallað formann Sjálfstæðisflokksins til yfirheyrslu í tengslum við rannsókn á vafasömum viðskipum. Kom fram að rannsóknin beindist ekki að formanninum sjálfum. Lagði formaðurinn sérstaka áherslu á þetta atriði í samtali við blaðið. DV hefur fjallað vel og mikið um þáttöku formannsins í viðskiptalífinu árin fyrir hrun, en af einhverjum ástæðum hefur umfjöllun blaðsins ekki ratað í aðra fjölmiðla þó full ástæða sé til að sem flestir séu upplýstir um bakgrunn formannsins.
Leiðarahörfundur DV í gær vakti athygli á því í gær að umfjöllunin um þátt formannsins í vafasömum viðskiptafléttum snúist ekki um meint lögbrot af hans hálfu heldur þá staðreynd að hann var í innsta kjarna, samhliða þingmennsku, í hinu siðspillta viðskiptalífi fram yfir hrun. Umfjöllun DV hefur leitt í ljós að meðal viðskiptafélaga formannsins voru menn sem talið er líklegt að verði á ákærðir fyrir viðskiptaæfingar sínar og hann hafi jafnvel tekið óbeint þátt í þeim.
Þetta vekur upp spurningar um hæfi formanns Sjálfstæðisflokksins og leiðtoga stjórnarandstöðunnar á Alþingi sem stjórnmálamanns. Er maður sem var í innsta kjarna viðskiptalífsins sem setti Ísland á barm gjaldþrots og steypti efnahagslegum hörmungum yfir almenning trúverðugur eða traustsins verður til starfa fyrir almenning? Bendir eitthvað til þess að flokkur með slíkan mann í forystu hafi lært eitthvað af þeim hörmungum sem stefna hans hefur kallað yfir almenning?
Síðastliðið fimmtudagskvöld sat ég aðalfund Vinstri grænna í Reykjavík. Þetta var á margan hátt merkilegur fundur en eitt stóð þó upp úr að mínu mati.
Ragnar Arnalds steig í pontu og sagði Katrínu Jakobsdóttur varaformann Vinstri grænna hafa orðið uppvísa um sögufölsun. Sagði hann Katrínu ekki hafa vitnað rétt í ályktun landsfundar flokksins 2009 um afstöðuna til Evrópusambandsins. Katrín hafði sagt að landsfundurinn hefði annars vegar ítrekað andstöðu sína við aðild Íslands að bandalaginu en jafnfram lagt á það áherslu að málið yrði leitt til lykta með þjóðaratkvæðagreiðslu. Ragnar sagði þetta sögufölsun og las síðan upp texta sem hann sagði vera umrædda ályktun. Var sá texti í hróplegu ósamræmi við það sem Katrín hafði sagt. Fundarfólk leit hissa hvert á annað enda könnuðust fáir við þann texta sem Ragnar las upp. Orð hans voru þó tekin alvarlega enda nýtur hann mikillar virðingar innan flokksins. Katrín lét ekki slá sig út laginu og fór rakleiðis í pontu. Þar frábað hún sér það að vera sökuð um sögufalsanir. Að því loknu las hún ályktunina beint upp af heimasíðu flokksins:
Vinstrihreyfingin – grænt framboð telur nú sem fyrr að hagsmunum Íslands sé best borgið utan Evrópusambandsins. Sjálfsagt er og brýnt að fram fari opin og lýðræðisleg umræða um samskipti Íslands og sambandsins. Landsfundur VG leggur áherslu á að aðild íslands að ESB eigi að leiða til lykta í þjóðaratkvæðagreiðslu. Landsfundur telur mikilvægt að fyrirkomulag þjóðaratkvæðagreiðslu fái rækilega umræðu og að hliðsjón verði höfð af væntanlegum stjórnarskrábreytingum og hvað eðlilegt getur talist þegar afdrifaríkar ákvarðanir eru teknar um framsal og fullveldi.
Ragnar kom ekki upp í pontu og baðst afsökunar á tilhæfulausum ásökunum sínum né heldur til þess að skýra betur fyrir fundarmönnum hvaða texta hann las eiginlega upp. Eftir sat fólk og velti því fyrir sér hvort hatramar ásakanir og árásir Ragnars og fleiri félaga hans á forystusveit flokksins um svik við stefnu hans í Evrópusambandsmálinu væru í raun ekki betur grundvallaðar en svo að þeir þekktu ekki ályktun síðasta landsfundar um málið.
Þór Saari, þingmaður Borgarahreyfingarinnar, sagði blaðamanni Smugunnar í morgun að kollegar hans á þingi óttuðust þær aðstæður sem gætu skapast við setningu þingsins í dag vegna boðaðra mótmæla.
Auðvitað eiga þingmenn ekki að óttast friðsöm mótmæli líkt og þau sem kennd eru við Búsáhaldsbyltingu. Eðlilegt er að þingmenn hlusti raddir þess fólks sem vill ná eyrum þeirra. En við hverju máttu þingmenn búast í dag, voru það friðsöm mótmæli?
Ef tekið er mið af þeim mótmælum sem fóru fram við þingsetninguna og umræður um stefnuræðu forsætisráðherra fyrir ári síðan höfðu þingmenn líklega réttmæta ástæðu til að óttast um öryggi sitt. Þessi mótmæli voru þau fyrstu frá hruni þar sem mat, golfkúlum og öðrum tilfallandi hlutum var beinlínis kastað í þingmenn. Auk þess var ráðist að nokkrum ráðherrabílum og einn þeirra lagður í rúst þannig að hann varð óökufær. Síðan hafa einnig verið unnin skemmdarverk við heimili þingmanna og ráðherra.
Raunin varð að lokum sú að einn þingmaður fékk aðskotahlut, líklega egg, í höfuðið með þeim afleiðingum að hann vankaðist og féll í jörðina. Ótti samstarfsfólks Þórs Saari virðist því hafa verið rökréttur.
Ef fram heldur sem horfir munu mótmæli á Íslandi þróast frá því að vera sjálfsögð og árangursrík aðferð til þess nýta tjáningarfrelsi sitt og veita valdhöfum aðhald í að verða hreinar ofbeldissamkomur. Þess ber þó að geta forsprakki mótmælanna bað fólk um að fara fram með friðsömum hætti þannig að vonandi eru áhyggjur mínar óþarfar.
Í dag fékk ég í hendurnar niðustöður könnunar Capacent Gallup á ferðum Íslendinga í sumar. Spurði Gallup um ferðir til útlanda annars vegar og innanlands hins vegar. Komu svörin við báðum spurningum mér á óvart.
Ef marka má niðurstöður Gallup ferðaðust 41% Íslendinga erlendis í sumar, að meðaltali í 14 nætur, samanborið við 33% árið á undan. Þegar spurt var um ferðir innanlands kom í ljós að nánast engin breyting var þar á milli ára. Í sumar ferðuðustu 82% aðspurðra innanlands, að meðaltali í 10 nætur, samanborið við 83% árið á undan en árið 2006 var hlutfallið 76%.
Þetta þykja mér vera nokkuð merkilegar tölur í ýmsu ljósi. Auknar utanlandsferðir hljóta að vera vísir um betri fjárhagsstöðu fólks. Þá virðast Íslendingar ferðast jafn mikið innanlands þrátt fyrir hækkanir á eldsneytisverði og aukin ferðalög erlendis.
Umræða um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu er og hefur verið gölluð. Henni hefur verið stýrt af hópum sem hafa afgerandi afstöðu með eða á móti mögulegri aðild Íslands að sambandinu.
Umræðan virðist að mestu snúast um að sannfæra almenning um að Evrópusambandið sé eitthvað annað en það er – andstæðingar leggja áherslu á að sýna fram á að sambandið sé ömurlegt (helvíti) og stuðningsmenn að það sé frábært (himnaríki). Öll nálgun á málið er auk þess út frá hagsmunum skilgreindra hópa en ekki grundvallarpólitískum spurningum. Sem dæmi um skort á pólitískri nálgun er lítill sem enginn munur á málflutningi hinna hægrisinnuðu andstæðinga á Evrópuvaktinni og vinstrisinnuðu andstæðinganna á Vinstrivaktinni.
Stjórnarandstaðan rekur upphlaupa- og gífuryrðapólitiík. Er þar sama hvort um er að ræða stjórnarandstöðuna á þingi, í atvinnulífinu, í sveitastjórnum eða annars staðar, gífurði einkenna málflutninging þeirra. Um úthugsaða taktík virðist vera að ræða.
En hverju á þessi taktík að skila?
Varla er markmið hennar að stuðla að upplýstri umræðu og koma réttum upplýsingum á framfæri við almenning. Nei, líklegra er að markmiðið sé þveröfugt – að ná athygli fjölmiðla og þyrla ryki í augu almennings. Fjölmiðlar enduróma gífurðin án þess að kanna hvort innstæða sé fyrir þeim. Fyrir vikið verður lítið um upplýsta umræðu.
Í umræðu um tillögu til þingsályktunar um vernd og nýtingu náttúrusvæða (rammaáætlun) er áberandi hversu vel náttúruverndarsinnar hafa haldið á máli sínu. Hafa þeir fært rök fyrir því hvers vegna einstök svæði ættu að vera vera flokkuð í verndarflokk eða í það minnsta ætti að bíða með að flokka þau þar til fullnægjandi rannsóknir og upplýsingar liggja fyrir. Allur málflutningur þeirra byggir þannig á rökum og því að náttúran eigi alltaf að njóta vafans. Það sama verður ekki sagt um yfirlýsta virkjunarsinna sem virðast lítið gefnir fyrir röksemdarfærslur. Skýrasta dæmið um það er viðtal Morgunblaðsins við Jón Gunnarsson, þingmann Sjálfstæðisflokksins í liðinni viku um rammaáætlun þar sem hann talaði fyrir því að fleiri svæði ætti að flokka í nýtingarflokk en tillagan gerir ráð fyrir. Fyrirsögn viðtalsins var: „Gefur lítið fyrir röksemdarfærslur“.
Virkjunarsinnar tala eins og virkjun náttúrusvæða, með öllum þeim hliðaráhrifum sem slíkar framkvæmdir hafa á náttúru, umhverfi og samfélag, sé markmið í sjálfu sér. Virkjun sem er byggð „af því bara“ getur þó varla kallast annað en skemmdarverk og sóun. Það hlýtur alltaf að vera einhver tilgangur með virkjun, t.d. að framleiða rafmagn til nýta á einhvern fyrirfram skilgreindan hátt. Þegar slíkur tilgangur liggur fyrir, hvort sem það er að virkja fyrir álver, gagnaver, almenning eða eitthvað allt annað, er kominn grundvöllur fyrir því að rökræða og meta um hvort réttlætanlegt sé að fórna náttúrsvæðum.
Fyrirliggjandi tillaga að rammáætlun gerir ráð fyrir að hægt sé að framleiða miklu meiri raforku en hægt er að rökstyðja nýtingu á að svo stöddu. Bent hefur verið á að tillagan gerir ráð að hægt sé að auka árs raforkuframleiðslu Íslands um 13.234 gígawattsstundir (GWh). Heildarraforkuframleiðsla Íslands árið 2009 var 16.835 GWh þannig að tillaga að rammaáætlum leyfir næstum tvöföldum raforkuframleiðslunnar. Það þýðir að hægt yrði að framleiða rafmagn fyrir allt að fimm 250 þúsund tonna álver líkt og það sem Century Aluminum vill byggja í Helguvík (fjögur ef Neðri-Þjórsá er tekin út af borðinu). Þrátt fyrir að margir séu hrifnir að álverum á Íslandi held ég að erfitt sé að finna einhvern sem vill fjölga álverum um fjögur eða fimm.
Vandamál virkjunarsinna í þessari umræðu er því augljóst, eins og þeir hafa sjálfir bent á – þeir gefa lítið fyrir röksemdarfærslur. Það eru engin rök fyrir því fjölga svæðum í nýtingarflokki rammaáætlunar og það er órökrétt að virkja bara til þess að virkja.
Ég vil taka það fram að ég er ósammála þeirri nálgun rammáætlunar að svæðum sé skipt í þrjá flokka, vernd, bið og nýtingu þó ég skilji hana vel. Eðlilegast væri að gera ráð fyrir öll svæði séu vernduð þar til gild ástæða fyrir að nýta þau kemur fram. Því ætti einfaldlega að raða svæðum í númeraröð, efst þeim sem mikilvægast væri að vernda og svo koll af kolli. Þegar fram kæmi þörf fyir aukna raforkuframleiðslu yrði metið hvort að hún réttlæti fórn þess svæðis sem aftast er á listanum.
Ég hef stundum velt því fyrir mér hvort 9. nóvember 1986, þegar Sea Shepherd sökkti tveimur hvalveiðibátum í Reykjavíkurhöfn, sé 11. september okkar Íslendinga. Þá er ég auðvitað ekki að líkja atburðunum tveimur saman heldur áhrifum þeirra í þjóðarsálina. Tveir hálfsokknir ryðdallar hafa þannig orðið til þess að í umræðu um hvalveiðar á Íslandi þykir eðlilegt að ýta staðreyndum til hliðar og leggja andstöðu við þær nánast að jöfnu við landráð. Í þeim anda eru þeir sem leyfa sér að setja spurningarmerki við hvalveiðar Íslendinga sagðir vinna gegn íslenskum hagsmunum sem skilgreindir eru á eftirfarandi hátt:
Hvað fyrra atriðið varðar að efast ég ekki um að hvalveiðar og verkun hvalkjöts sé atvinnuskapandi ef einhver er tilbúinn að greiða laun fyrir slík störf. Hvort veiðarnar skapi miklar gjaldeyristekjur má hins vegar efast um.
Það er staðreynd að einungis lítið hlutfall afurða af þeim hvölum sem sem veiddir hafa verið veiddir hér við land undanfarin ár hefur ratað á erlenda markaði. Því er ólíklegt að þjóðin hafi fengið miklar gjaldeyristekjur af hvalveiðum. Fyrir liggur hins vegar að gjaldeyristekjur af hvalaskoðun eru umtalsverðar. Þegar maður heimsækir Húsavík eða Reykjavíkurhöfn eru umsvifin sem fylgja hvalaskoðun áberandi.
Það er óumdeilanlegt að efnahagslegt gildi hvalaskoðunar er langt um meira en hvalveiða. Því virðast hvalveiðifyrirtækin meira að segja vera sammála eða sjá í það minnsta viðskiptatækifæri í því að bjóða upp á hvalaskoðunarferðir á hvalveiðibátunum (og taka það sérstaklega fram að hvalir verði ekki drepnir í slíkum ferðum). Þá eru ótalin þau neikvæðu áhrif sem veiðarnar kunna að valda. Vissulega benda sumir á að þessa tvær greinar þurfi ekki að útiloka hina. Forsvarsmenn hvalaskoðunarfyritækja andmæla því og segja veiðarnar vera skaðlegar fyrir sinn rekstur. Allir hljóta þó að vera sammála um að það fari illa saman að drepa hvali á sama stað og hvalaskoðun fer fram eða jafnvel fyrir framan fólk í hvalaskoðun.
Varðandi rétt Íslands til að nýta auðlindir sínar get ég ekki séð að hann hverfi ef ekki eru veiddir hvalir í stórum stíl. Auk þess hlýtur hvalskoðun að teljast mun hagkvæmari og sjálfbærari nýting en veiðarnar. Ef það er hins vegar talið aljgörlega nauðsynlegt að drepa hvali til þess að tryggja þennan rétt þá þarf það varla að vera í svo miklum mæli að til verði fjall af kjöti sem ekki selst. Er ekki nóg að veiða aðeins þær hrefnur sem þarf til að anna innlendri eftirspurn? Ef það nægir ekki þá gæti forsetinn farið í táknræna siglingu út á Faxaflóa ásamt sjávarútvegsráðherra að morgni 17. júní hvert ár og veitt eina langreyði til þess að ekki færi fram hjá neinum að á Íslandi býr sjálfstæð þjóð.