Sandkorn DV frá 16 ágúst

Sandkorn DV með aðstoð Heimis Karlssonar sem stýrir þættinum Í bítið á Bylgjunni, rifja upp grein sem Jóhanna Sigurðardóttir ritaði árið 1996 um verðtryggingu skulda. Bæði Heimir og Sandkornin telja greinina hina vandræðalegustu fyrir Jóhönnu en að þeirra mati hefur Jóhanna enga tilburði sýnt í þá átt að afnema verðtryggingu. Í morgun sá ég svo að Bubbi Morthens hafði stokkið á vagninn og skrifað pistil um lygarann og valdafíkilinn Jóhönnu Sigurðardóttur. Ætli fleirum en mér hafi fundist pólitísk greining Bubba, Sandkornanna og Bylgjunnar kjánaleg í ljósi þess að Jóhanna stýrir eina flokknum sem boðar raunhæfa stefnu um afnám verðtryggingar. Samfylkingin vill aðild að Evrópusambandinu og að stefnan verði tekin á upptöku evrunnar með því að reka hagstefnu byggða á stöðugleikamarkmiðum Maastricht-samningsins, sem kveða á um lága verðbólgu, hóflega skuldastöðu ríkissjóðs, lága langtímavexti og gengisstöðugleika. Núverandi ríkisstjórn hefur sótt um aðild að ESB og rekur efnahagsstefnu sem byggir á markmiðunum. Stöðu Íslands gagnvart skilyrðunum má sjá í svari efnahags og viðskiptaráðherra við fyrirspurn Margrétar Tryggvadóttur, þingkonu Hreyfingarinnar um Maastricht- skilyrðin.

Stefna Samfylkingarinnar í Evrópumálum er ekki óumdeild, raunar er hún stærsta þrætuepli íslenskra stjórnmála. Flokkurinn er sá eini sem í mörg ár hefur haft aðild sem forgangsatriði. Upptaka stöðugs gjaldmiðils er liður í efnahagsstefnu Samfylkingar og leið til afnáms verðtryggingar.

Korn og tónlistarmenn geta auðvitað haft hvaða skoðun sem er á hvort ganga skuli í sambandið eða ekki. Það er hinsvegar frekar grunnt á gríninu um verðbólgudrauga Jóhönnu, í ljósi þess að enginn annar flokkur setur fram áþreifanlega og raunhæfa stefnu um afnám verðtrygginar.

Áttatíu prósent almennings vill verðtrygginguna burt, allir hafa flokkarnir brugðist við og vilja hana burt. Aðeins Samfylkingin hefur lagt fram raunhæfa áætlun. Aðild að ESB með það að markmiði að taka upp evru. Efnahags- og viðskiptaráðherra skipaði nefnd sem kanna átti forsendur verðtryggingar, áhrif og kosti þess að draga úr vægi hennar án þess að fjármálastöðugleika yrði ógnað. Þríklofin skilaði nefndin skýrslu maí á þessu ári.

Persónulega hallast ég að því að greinendurnir hafi ekki tengt aðildarferlið og stefnuna á upptöku evru við verðtrygginguna. Þannig hafi þeir ekki heldur áttað sig á því að ESB aðild er stór hluti að efnahagsstefnu Samfylkingarinnar. Það er vert að ítreka að sú stefna er ekki óumdeild en hún er til staðar, sem er afrek í landi þar sem ansi margir stjórnmálamenn vilja helst ekki vera bundir af stefnu, loforðum eða óþarfa hugsjónum.

Fari svo að aðild að Evrópusambandinu verður hafnað er ljóst að Samfylkingin þarf að laga efnahagsstefnu flokksins að þeim raunveruleika. Líklegasta niðurstöðuna tel ég vera er að flokkurinn leggi áfram áherslu á peningastefnu byggða á Maastricht-viðmiðunum, líkt og núverandir ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri hreyfingarinnar, græns framboðs hefur raunar þegar ákveðið að gera, með krónu og óháð aðild. Verðtrygging á lánum er og verður raunveruleiki með krónuna sem gjaldmiðil en með því að fylgja viðmiðunum yrðu afleiðingar hennar á heimili og almenning frekar lítlil.

Verðtryggingin og Evrópusambandið

„Lagalega er ekkert því til fyrirstöðu að verðtryggja lán eða skuldabréf í löndum Evrópusambandsins. Það er hins vegar ekki reglan. Algengara er að lán séu eingöngu með nafnvöxtum, stundum föstum og stundum breytilegum,“ útskýrir Evrópuvefur Háskólans og tekur fram að verðtryggð lán þekkist í mörgum löndum. Því er nefnilega oft haldið fram að verðtrygging þekkist hvergi nema hér heima. Það er einföldun en hið rétta er þó að varla þekkist að verðtryggja beinar skuldir heimila. Taka skal fram að breytilegir vextir tíðkast víða þar sem hætta á verðbreytingum er mikil. Það fyrirkomulag hefur reyndar ekki marga kosti umfram verðtryggingu.

Verðtryggingar eru nefnilega algengar í löndum með veika mynt og þar sem hefð er fyrir slappri hagsstjórn.  Handónýtur gjaldmiðill er ávísun á verðtryggingu eða breytilega vexti sem að einhverju leyti kemur í staðin. „Í löndum sem styðjast við sterka gjaldmiðla og hafa langa sögu um nokkuð góðan árangur í baráttu við verðbólgu er hins vegar algengt að gerðir séu langtímasamningar í viðkomandi mynt, jafnvel með föstum vöxtum,“ segir ennfremur á Evrópuvefnum.

Evran logar og allt það

Andstæðingar aðildar gera mikið úr skuldavanda Evrópu og áhrifum hennar á evruna. Myntbandalagið er að sjálfsögðu við það að gliðna í sundur. Sé eitthvað er að marka umræðuna þá er skuldavandi Grikkja vegna evrunnar en ekki þrátt fyrir hana. Svipað eins og saklausir lentu Íslendingar í bankahruninu og efnahagsástandið í Bandaríkjunum er afleiðing heilbrigðislöggjafar Obama. Þótt myntbandalaginu hafi ítrekað verið spáð falli hefur það alltaf lifað af og reyndar staðið sterkara eftir.

Bjánalegast við umræðuna um yfirvofandi útrýmingu evrunnar er þegar látið er að því liggja að örmiðillinn ISK sé ónæmur fyrir slíku hruni. Fyrir utan dollar er evran sá gjaldmiðill sem ríki heims eiga mestan sinn gjaldeyrisforða af.  Leiða má að því líkur að gjaldeyrisforði Íslands, það er seðlar og innistæður sé að verulegu leyti evrur, dollar og yen.  Ég fann reyndar ekki niðurbrot á hlutfalli gjaldeyrisforðans miðað við gjaldmiðil á vef Seðlabankans. Punkturinn er samt sá að krónan er nákvæmlega ekkert skjól. Stór hluti af okkar viðskiptum eru við evruríkin og lönd með gjaldmiðla á föstu gengi gagnvart evru.  Vandræði evrunnar ætti því ekki að vera tilhlökkunarefni andstæðinga Evrópusambandsins og mögulegrar aðildar Íslands, svipað og aðildarsinnar ættu að finna litla huggun í handónýtri krónu.

Hvað með svissnesskan franka, japanskt yen, Bandaríkjadal, norska krónu eða NISK? Hvers vegna ekki kínverskt yuan , Sterlingspund eða Ástralíudal. Hvað með gull, hráolíu eða gjaldmiðil byggðan á tímaeiningum? Er einhliða upptaka evru útaf borðinu og verður ekkert af myntbandalagi Norðurlanda?

Svona langar fyrirsagnir þykja almennt ekki hitta í mark. Lengdin og markleysið er að mínu mati viðeigandi fyrir umræðuna um íslensk gjaldeyris- og efnahagsmál. Krónuást fer nefnilega ekki endilega saman við andstöðu við Evrópusambandsaðild. Þess vegna hafa margir fundið sig knúna til að benda á aðrar lausnir.

Ísland eins og önnur ríki geta einhliða tekið upp nánast hvað mynt sem er. Raunar getur hvaða þjóð sem er ákveðið einhliða að taka upp hvern þann gjaldmiðil sem ekki er í viðskiptahöftum án þess að upprunalandið geti mikið sagt. Yfirvöld í upprunaríkinu geta reyndar sett höft á viðskipti með gjaldmiðilinn eftir að annað ríki hefur tekið hann upp. Slík aðgerð hefði verulega neikvæðar afleiðingar fyrir bæði ríkin og raunar lamandi áhrif á landið sem rétt áður hafði einhliða tekið upp gjaldmiðilinn. Einhliða upptaka gjaldmiðils annars ríkis er nefnilega ekki sú ‘allt fyrir ekkert‘ lausn sem sölumenn leiðarinnar, telja fólki trú um. Séum við varnar- og valdalaus með evru eða eigin miðil er rétt hægt að ímynda sér hvernig það væri að hafa nákvæmlega ekkert að segja um peningamálastefnu gjaldmiðlsins sem við notuðum.

Þegnar sæluríkis íhaldsins geta andað léttar

Sé til land með handónýtan gjaldmiðil, sem áður sat uppi með vanhæfan forsætisráðherra, sem seinna varð gjörsamlega vanhæfur seðlabankastjóri en er nú ritstjóri hægrisöguþvottastöðvar, í leit að gjaldmiðli til einhliða upptöku, þurfa þegnar þess ríkis ekki að hafa miklar áhyggjur af því að íslenska krónan verði fyrir valinu. Hún er nefnileg í höftum og verður áfram, allavega til 2015.

Þeir sem telja óeirðirnar í Lundúnum ekki hafa vera annað en glæpa- og skemmdarhyski í leit að útrás hefðu gott af því að lesa bók Polly Toynbee, Hard work – Life in low pay Britain en bókin er breska útgáfan af Nickel and Dimed eftir Barböru Ehrenreic.  Höfundar beggja bóka settu sig í spor þeirra verst settu á vinnumörkuðum Bandaríkjanna annarsvegar og Bretlands hinsvegar.

Í Hard work lýsir Toynbee virðingarleysinu sem fólki í lægstu þrepum ensks samfélags er sýnd. Eitt það áhugaverðasta sem hún talar um í bókinni eru þau örfáu skipti á tímabilinu sem hún fer úr karakter og hittir vini sína en Toynbee skar á flest tengsl við sitt ‘raunverulega’ líf á meðan hún skrifaði bókina. Það er engu líkar er en að hún búi í öðrum heim, hafi ferðast djúpt inn í regnskóga Amazon. Spurningar vina hennar eru þess eðlis að augljóslega þekkja þau ekkert til heims þeirra sem vinna lægst launuðu störf samfélagsins. Toynbee gerir um leið góða grein fyrir ósýnileikanum sem fylgir flestum þjónustustörfum.

Hún var löngu orðin fræg blaðakona þegar hún skrifar bókina. Andlit hennar var og er vel þekkt og raunar hafði hún átt í samskiptum við helstu stjórnmálamenn og viðskiptaforkólfa Bretlands. Jafnvel þegar hún starfaði í kringum fólk sem hún þekkti vel í gegnum atvinnu sína, þekkti hana enginn.

Baráttan fyrir lágmarkslaunum

Bókin kemur út árið 2003, aðeins fjórum árum áður voru lágmarkslaun leidd í lög í Bretlandi. Toynbee fer vel yfir hræðsluáróðurinn sem dundi á almenningi í fjölmiðlum áður en lágmarkið var samþykkt. Þann fjölda fyrirtækja sem átti að leggjast á hliðina ef ekki mætti lengur bjóða hvaða laun sem er. Áróðurinn gegn breytingum og jöfnun auðs virðast alltaf þær sömu. Engu skiptir hvar á að breyta eða hverju skal breyta. Alltaf skal samfélagið á hliðina ef þeir allra ríkustu eiga að leggja til samfélagsins umfram það sem hinir lægst launuðu gera.

Reyndar voru lágmarkslaunin svo lág að áhrifin á fyrirtæki voru nánast engin til að byrja með og lágmarkslaun urðu ekki til þess að störf hurfu. Í ljósi þess hve stutt er síðan Bretar settu lög um lágmarkslaunagreiðslur og góð reynsla þeirra er af þeim breytingum er vel skráð, er ótrúlegt að sjá reglulega greinar frá hægri-ráðgjafahópum sem vilja lágmarkslaun afnumin. Í byrjun var lágmarkið svo lágt að raunar skiptu þau ekki miklu en hækkuðu þó launin hjá fjölda fólks, einmitt þeim verst settu. Lágmarkið hefur þó jafnt og þétt stigið upp og er í dag £5.93 á tíman. Fyrsta apríl 1999 þegar lög um lágmarkslaun tóku gildi voru þau £3.60. Taxtinn verður aftur hækkaður í október þegar lágmarkið verður £6.08.

Lágmarkslaun hafa bætt aðstæður einnar og hálfrar milljón Breta og hafa hækkað umfram verðbólgu frá því að þau voru sett. Lög um lágmarkslaun eru eitt mesta afrek Verkamannaflokksins í Bretlandi í átt að bættum kjörum verkafólks. Þótt vinsælt sé að tala um að flokkurinn og sérstaklega Blairisminn hafi rústað bresku samfélagi er það mikil einföldun. Það er hinsvegar sorgleg staðreynd að lágmarkið var í upphafi sett svo lágt að áhrifin voru miklu minni en þau hefðu getað verið.

Í bókinni er reyndar áhugavert viðtal við stjórnanda fyrirtækis sem skýrir hvers vegna lægstu laun geti alls ekki hækkað. Verðbólgan færi einfaldlega á flug ef allir fengju mannsæmandi laun fyrir sína vinnu. Maðurinn virðist algjörlega blindur fyrir áhrifum launahækkanna hans og kollega sinna á verðbólgu en laun stjórnenda hafa margfaldast undanfarna áratugi.

Ömurleg vinna, lágt kaup og meira þakklæti

Þegar ég flutti til Englands kynntist ég því í stuttan tíma að vinna á lágmarkslaunum landsins. Ég kynntist því að leita að vinnu á JobCentre sem er einsskonar vinnumálastofnun Bretlands. Starfaði í gegnum starfsmannaleigur og tók þau störf sem buðust. Þar kynntist ég virðingarleysinu sem bresku lágstéttinni er sýnd.

Ég las bókina um það leiti sem ég var alveg að gefast upp. Rétt áður en ég fékk fasta vinnu við álíka hluti og ég hafði áður gert. Ég fann ákveðna huggun í því að ég væri ekki einn um það bil að bugast undan peningaleysi og óöryggi. Það var svo gott að fá staðfestingu á að aðrir upplifðu vandan. Þegar ég las bókina var ég að vinna í lítilli matvöruverslun, sem var í eigu Tesco. Þar átti ég í stöðugum átökum við yfirmann og hluta samstarfsfélaga, fyrir það eitt að neita að láta tala niður til mín. Það er nefnilega svo merkilegt að því verra sem starfið er og því ömurlegra sem kaupið er þess verr er komið fram við þig. Því meira áttu að vera þakklátur fyrir starfið. Toynbee fjallar einmitt svo vel um þetta. Það er ekki nóg að mæta, brosa og sinna vinnunni. Þú verður að vera tilbúinn að fórna virðingunni.

Það má segja að við sem unnum í búðinni höfum skipst í tvo hópa. Þau okkar sem voru þarna tímabundið, það er í námi eða að leita að annarri vinnu og þeir sem ætluðu að gera smásölu að ævistarfi. Seinni hópurinn lagði algjöra fæð á hinn. Þeim fannst við svo yfirgengilega snobbuð. Starfsfólkið sem var í námi fékk reglulega að heyra hversu mikil tímasóun og vitleysa námið væri. Að þau yrðu að hætta að setja verslunina í annað sæti. Eflaust vorum við ekki saklaus af því að tala niður til þeirra sem litu á verslunina sem atvinnu til framtíðar.

Smásöluverslanir í Bretlandi stunda það nefnilega að ráða fólk í tuttugu til fjörutíu prósent starfshlutfall en krefjast þess að fólk sé ekki í annarri vinnu. Fyrirtækið verður að hafa aðgengi að þér fyrir aukavaktir. Slík krafa er ekki löglegt og kemur því yfirleitt ekki fram í samningum en þrýstingurinn er til staðar.

Kúgun, einelti og hræðsla sem stjórntæki

Það kom fyrir að verslunarstjórinn viðurkenndi að hún væri að bugast undan þrýstingi frá yfirstjórn fyrirtækisins. Þótt eitt stæði í handbókum fyrirtækisins, væri henni raunar fyrirskipað að nýta stjórntæki sem varla teldist annað en kúgun, einelti og hræðslutaktík. Stjórntækni sem sýkti öll samskipti í búðinni. Raunar fann ég til með henni á sama tíma og ég lagði algjöra fæð á hana, enda var hún gerandi í kúltúr sem nær langt út fyrir litla verslun í eigu Tesco og hefur gegnumsýrt breskt þjóðfélag. Vandinn er sá að hún er fórnarlamb aðstæðna, það er allavega erfitt að færa rök fyrir því að konan tilheyri valdastétt í bresku samfélagi.

Toynbee fjallaði um alla þessa hluti í bókinni. Hún lýsti því vel hvernig endalaust virðingarleysi brýtur fólk að lokum niður. Hvernig fólk gerist sinn eigin kúgari til þess að lifa af kúltúr sem virðist vera gerilsneyddur af allri mannlegri virðingu. Einn daginn gekk ég út, ég gat ekki sætt mig við meira. Það var eftir að elsti starfsmaður verslunarinnar hafði svo vikum saman verið lögð í einelti, stuttu áður en hún átti að leggjast í helgan stein. Þegar nokkur okkar tókum upp hanskann fyrir henni var svæðisstjórinn kallaðaður til. Samstöðuna með konunni varð að brjóta niður áður en fordæmið yrði sett.

Framkoman er eitt það viðurstyggilegasta sem ég hef séð, en raunar ekki annað en eðlileg útkoma af stemmingunni sem er í bresku samfélagi gagnvart þeim hóp sem verst er settur. Það hlýtur að teljast afar ólíklegt að sama stemming hafi ekkert með óeirðirnar í London og víðar í Englandi að gera.

Hér má lesa úrdrátt úr bókinni Hard Work – Life in low pay Britain.