Egill Helgason hefur birt á vef sínum viðtal sitt við Ólaf Margeirsson hagfræðing í Silfri Egils á RÚV þann 26. febrúar s.l. og óskar um leið eftir málefnalegri umræðu án upphrópana. Ég tók þeirri áskorun með pistli á Eyjunni í gær. Viðtalið er um Hringekjuhygmyndina sem svo hefur verið kölluð og snýst um aðgerð við lækkun á skuldum landsmanna. Pistill minn á Eyjunni er nokkuð langur, enda rek ég í honum bæði aðferðafræðina sjálfa og álit mitt á henni, byggt á bæði fyrrnefndu viðtali og nokkrum pistlum Ólafs um sama efni á Pressunni.

Þegar þessar hugmyndir voru viðraðar fyrst, eða öllu heldur má segja að túlkun fylgjenda hennar hafi verið sú, mátti á henni skilja að hér væri búið að finna upp eilífðarvél sem gæti látið skuldir hverfa, öllum að kostnaðarlausu!

Í stuttu máli þá kemst ég að þeirri niðurstöðu að sú aðferð sem Ólafur boðar er alveg framkvæmanleg og þarf hvorki að leiða til verðbólgu né verða á kostnað almennra skattgreiðenda. Í grunninn byggir hugmynd hans á því að fyrst peningar og skuldir séu búin til úr engu, þá sé líka hægt að búa til skuldaniðurfellingar úr engu. Þann leik er hins vegar, að mínu mati, hvorki hægt að leika til lengdar né í stórum stíl. Það er hægt að nota hann til að blása froðu af, en sé hann leikinn lengur mun hann skapa fleiri vandamál en honum er ætlað að leysa. Grundvallaratriðið er, gagnstætt því sem sumir halda um þessa “töfralausn”, að þetta er ekki sjálfbær eilífðarvél, það borga einhverjir fyrir afskriftirnar og þar í liggur einkum takmörkunin á flutningsgetu hringekjunnar. Misnotkun á svona hringekjuhagfræði býr hins vegar til enn vitlausari loftbóluhagfræði en við búum nú þegar við.

Hringekja Ólafs snýst tvo hringi, fram og til baka. Ég hef einfaldað útfærslu hans og breytt lítillega og þá er hún svona: Seðlabanki Íslands (með eða án tilstuðlan sértæks eignarhaldsfélags) gefur tilteknum skuldurum ákveðna fjárhæð í aflátsbréfum (búna til úr engu!) með því skilyrði að þeir noti hana til að greiða niður tilteknar skuldir. SÍ leggur jafnframt innlánsskyldu á fjármálastofnanir (úrræði sem SÍ á nú þegar) þar sem hann skikkar þau til að leggja inn á innlánsreikning í SÍ jafn háa upphæð og greidd var inn á lánin hjá þeim. Ríkið skattleggur bankana að geðþótta (slíkt er ríkinu nú þegar heimilt) með nýjum skatti mátulegum til að nota þær skattgreiðslur til að láta SÍ mjatla innleggjunum af aflátsbréfunum út af reikningnum í SÍ aftur til lánastofnananna. Vaxtamunur á aflátsbréfum og núverandi skuldum (skv. ÓM) má vera, en er aukaatriði. Eftir sem áður borga lánastofnanirnar allan brúsann og eftir sem áður takmarkast hringekjufarmurinn af því hve þungan brúsa lánastofnanir geta borið án þess að af hljótist verri vandi en leysa átti.

Þetta er hægt. Púff! Bankarnir borga þetta meira að segja, ásamt öðrum útlánastofnunum, þar á meðal okkar ástkæru lífeyrissjóðum og Íbúðalánasjóði.

Skuldabyrði heimila er misskipt og því eru ekki öll heimili í jafn mikilli þörf á að fá niðurfellingu hluta skulda sinna. Af því skuldabyrðum er misskipt, á að taka með sértækum aðgerðum á vissum hluta þeirra. Útfærsla á leið Ólafs Margeirssonar getur hentað vel til þess, a.m.k. ekki verr en ýmsar aðrar hugmyndir. Kostur aðferðarinnar er að hún kallar hvorki á afturvirkar lagabreyingar, sem standast ekki fyrir dómstólum, né leggur hún allan kostnaðinn á ríkissjóð. Ég tel hana hins vegar ekki henta nema í takmörkuðu umfangi.

Að mínu mati þarf að grípa til almennra aðgerða sértækt fyrir þann hóp sem keypti í fasteignaverðbólunni og fékk óðaverðbólgu og tekjuskerðingu hrunsins í ofanálag við lækkað fasteignaverð. Í flestum tilvikum er hér um að ræða skuldir sem eignir eru fyrir og vinnandi, tekjuskapandi fólk. Þess vegna vilja fjármálastofnanirnar ekki sleppa hendinni af þessum eignum, á meðan þær afskrifa umyrðalaust það sem þær geta ekki innheimt. Það er þess vegna sem þarf allskyns hundakúnstir og hringsnúninga til að kreista lækkun þessarra skulda út úr lánveitendunum.

Hringekjuleið Ólafs Margeirssonar sest ofaná eina af prumpublöðrum loftbóluhagkerfis okkar. Hún dugar aðeins í afar takmörkuðu umfangi. Ég er ósammála því að nota hana til almenns niðurskurðar á öllum skuldum í landinu eða öllum skuldum heimila. Mér finnst koma til greina að nota hana á afmörkuð viðfangsefni í skuldaniðurfellingum, þar sem fara þarf krókaleiðir til að fá sitt fram.

Þessi leið lóðsar okkur ekki út úr loftbóluhagkerfinu og hún vísar heldur ekki veginn til bættrar hagstjórnar. Grundvallaratriðið er samt þetta: Leið Íslands út úr efnahagsvandanum er ekki að auka eyðslu almennings heldur að auka fjárfestingu í framleiðslugreinum, að auka verðmætasköpun.

Hugsunin að baki þessarri hygmynd Ólafs er framandi. En hún er vel skoðunar virði, af því allar óskir um lækkun skulda stranda á þessu “Já, en … Hver á að borga?” Þess vegna hvet ég þá sem leggja í að lesa langan texta, sem vel að merkja er ekki torskilinn, til að lesa lengri pistil minn á Eyjunni. Í lok hans vísa ég líka á tengla með viðtalinu, pistlum Ólafs og fleira ítarefni.

Að lesa um hagfræði er góð skemmtun. Pistill þessi er ætlaður fyrir alla aldurshópa. Heimilt er að afrita hann að hluta eða í heild, umorða hann og snúa út úr honum. Góða skemmtun!

Mjög er talað um að nú þurfi að vinna sig út úr efnahgasvanda. Fæstir átta sig hins vegar á að það er alveg satt. Vinna er leiðin út úr vandanum, gamaldags merking orðsins vinna og ekkert kjaftæði með það.

Í síðasta smugubloggi fór ég yfir grundvallar lögmál hagfræðinnar, um það hvernig raunveruleg verðmæti verði til, verðmætasköpun, arð, gildi peninga, óarðbær óverðmæti, ranghugmyndina um verðtryggingu og svo arðrán. Þá lofaði ég því að velta næst upp spurningunni: Hvað er mikilvægast við þá staðreynd að verðmæti verða til við framleiðslu?

Svarið felst svo augljóslega í spurningunni að það er nánast hjákátlegt að svara henni: Það mikilvæga er að missa aldrei sjónar á því að þar af leiðandi þurfum við að framleiða til að skapa verðmæti!

Í upphafi skal endirinn skoða

Í þessum bloggpistli kemst ég að eftirfarandi niðurstöðum og þeir sem áhuga hafa lesa svo lengra ef þeir vilja vita hvernig að þessum niðurstöðum varð komist og jafnvel það sem mig langar enn meira til, vilja taka þátt í samtali um þær:

• Aðeins með verðmætasköpun í gegnum framleiðslu öðlumst við þann arð sem þarf til að byggja nýtt eða borga skuldir.
• Öll framleiðsla á það sammerkt að hún verður til við vinnu og að verðmætaaukningin í framleiðsluferlinu skapast af vinnunni.
• Framleiðsla er sérhver sú vara eða þjónusta sem hægt er að nýta til sjálfsþurfta eða selja.
• Milliríkjaviðskipti hafa skilað okkur þeim lífsháttum sem við búum við nú.
• Við erum of fámenn til að sinna öllum framleiðsluþáttum, en getum valið úr að sinna þeim þáttum sem henta okkur.
• Náttúruauðlindir og mannauður gera Íslendingum kleyft að velja þær framleiðslugreinar sem skila miklum arði.
• Skammsýni, græðgi og leti mega aldrei verða til þess að við göngum hraðar á auðlindir en náttúran nær að endurnýja þær.

Hvað er framleiðsla?

Skipta má framleiðslu upp í nokkur stig eða flokka. Það fyrsta er frumframleiðsla þar sem unnið er beint úr náttúruauðlindum, svo sem í landbúnaði, sjávarútvegi, námavinnslu og orkuvinnslu. Annað stig er svo úrvinnslugreinar og þeim hefur líka verið skipt upp í þungaiðnað, sem framleiðir framleiðslutæki og léttaiðnað, sem framleiðir neysluvörur. Þriðja stigið er flutningur og verslun til að koma framleiðslunni til notenda hennar. Fjórða stigið eru þjónustugreinar af margvíslegu tagi og í flóknu og verkskiptu nútíma samfélagi eru þær orðnar mjög stór þáttur.

Öll á framleiðslan það sammerkt að hún verður til við vinnu og að verðmætaaukningin í framleiðsluferlinu skapast af vinnunni. Hagfræðilegur munur á mjólk í kú og mjólk í fernu, er vinnan. Vinna bóndans, mjólkurbílstjórans, verkamannsins í mjólkurbúinu, bílstjórans sem keyrir mjólkina út í búð, verslunarfólksins og allra þeirra sem framleiddu þau framleiðslutæki sem framangreindir aðilar notuðu við framleiðsluferlið.

Það getur vafist fyrir einhverjum á hvern hátt ýmsar þjónustugreinar teljist til framleiðslugreina, þótt þær eigi sér vissulega stað með vinnu. Þegar svara á flókinni spurningu gefast mér tvö ráð best, annað er að spyrja hvað líti skynsamlega út og hitt að búa til einfaldari mynd.

Ég og þú eigum bæði lítil börn sem þarf að passa á meðan við erum í vinnu. Við leysum þetta á þann hátt að við hvort um sig vinnum annan hvorn dag og pössum hvort fyrir annað hinn daginn. Þá erum við kauplaus við barnapössunina og náum ekki nema hálfu vinnuframlagi og hálfum tekjum hvort. Við stækkum þennan samstarfshóp og þurfum brátt ekki að taka okkur frí frá vinnu nema tólfta hvern dag. Við sjáum að í stað þess að vera launalaus við barnapössun tólfta hvern dag, getum við ráðið utanaðkomandi manneskju í barnapössunina og greitt henni hluta af atvinnutekjum okkar fyrir vikið.  Barnapían er orðin nauðsynlegur liður í því að við getum haldið framleiðsluferlinu gangandi og því þátttakandi í því. Á sama hátt getum við séð kennara, sem þar að auki bæta hæfni barna okkar m.a. til starfa í framtíðinni, lækna sem viðhalda vinnufærni okkar og fleiri.

Í skilgreiningu á framleiðslu neysluvarnings skiptir ekki máli hvort varan er strangt tekið nauðsynleg, gangleg eða óþarfi. Það er jafn rétthá framleiðsla að framleiða stígvél og minnkapels, gúmmístígvél handa minnkaræktandanum og tískustígvél handa pelseigandanum. Sama gildir um þjónustugreinar að þær verða ekki sundurliðaðar eftir því hversu ganglegar eða nauðsynlegar þær eru fyrir eitthvert “göfugara” framleiðsluferli. Framleiðsla, í skilningi hagfræðinnar, er vara eða þjónusta til sjálfsþurfta eða sem einhver annar vill kaupa. Það getur verið bók, tónleikar, hárgreiðsla eða leiðsögumaður sem labbar með þér út í náttúruna og segir þér sögur af álfum og tröllum.

Samt er það svo að sum framleiðsla er nauðsynlegri en önnur, að hagkerfið í heild getur ekki án hennar verið, en önnur er sá lúxus sem hægt er að veita sér að því tilskyldu að undirstöðugreinarnar séu til staðar. Þannig getur heilt hagkerfi ekki framfleitt sér á því að segja tröllasögur. Þetta er eins og með mannlegar þarfir, fyrst kemur þörfin fyrir fæði og skjól og síðan ýms önnur lífsgæði.

Við getum valið okkur framleiðslugreinar

Ísland hefur færst úr harðbýlum sjálfsþurftarbúskap í auðlegð byggða á milliríkjaviðskiptum. Við eigum verðmætar náttúruauðlindir sem standa undir fáum útflutningsgreinum sem aftur standa undir gífurlegum innflutningi. Líttu í kringum þig og teldu þá hluti sem ekki eru innfluttir. Milliríkjaviðskiptin hafa skilað okkur þeim lífsháttum sem við búum við nú. Þegar litið er á velmegun okkar í samanburði við aðra jarðarbúa, er ljóst að við höfum hagnast á þeim viðskiptum.

Við erum svo fámenn þjóð, að ef við ætlum að halda stöðu okkar í flóknu, verkskiptu, alþjóðavæddu samfélagi, er ljóst að við gerum það ekki með því að reka alla þætti sjálf, stunda allar greinar frumvinnslu, úrvinnslu og þjónustu. Stórt hagkerfi þarf að hafa alla þessa þætti þar sem frumvinnslan er undirstaða. Við erum í þeirri lukkulegu stöðu, sem afkimi í stóru hagkerfi, að geta valið okkur hvaða tannhjól við viljum vera í heimsgangverkinu. Svo fremi sem við missum ekki alveg vitið og ruglum okkur saman við Dubai.

Ísland á verðmætar náttúruauðlindir í formi vatns, orku, sjávarfangs og lítt spilltrar náttúru. Mannauðurinn felst í því að þjóðin er rík, ung, heilbrigð og vel menntuð. Samnýting þessa gefur okkur færi á að skipa okkur á þann stað í framleiðsluferlinu þar sem verðmætaaukningin er mest.

Við þurfum verðmætasköpun

Besta leiðin til að rétta úr kútnum eftir efnahagshrunið er að bæta okkur á tekjuhlið hagkerfis okkar. Það verður aðeins gert með arðbærri framleiðslu. Til slíks eru almennt þrjár leiðir, framleiðsluaukning, ódýrara framleiðsluferli eða hærra verð fyrir framleiðsluna. Sparnaður, svo sem í opinberri þjónustu, er aðeins tímabundin aðhaldsaðgerð til að mæta tekjusamdrætti en leiðir ekki til tekjuaukningar.

Fljótlegustu leiðirnar til að auka framleiðsluna eru að bæta sig á þeim sviðum þar sem þegar eru fyrir hendi reynsla og þekking. Til staðar þurfa jafnframt að vera eftirspurn eftir framleiðslunni og ekki takmörkun á framleiðsugetunni, eins og af náttúrulegum ástæðum með takmörkuðum auðlindum eða löngum og dýrum                                         undirbúningi. Á meðan þarf að kortleggja langtíma tækifærin og undirbúa þau, svo sem með menntun fólks til arðbærra starfa og stefnumörkun í nýtingu orku og auðlinda. Mikilvægast er að skammtímaaðgerðir ráðist ekki af skammtímahagsmunum á kostnað langtímahagsmuna. Við eigum næga valkosti til að falla ekki fyrir slíkri vitleysu.

Sjálfbær nýting hér og nú og framvegis

Náttúran er þeim góða kosti gædd að hún endurnýjar sig. Okkar er aðeins að gæta þess að við nytjum hana aldrei hraðar en hún endurnýjast og að við spillum henni ekki með mengun eða óþarfa röskun. Frá þessu eru engar undantekningar, hvorki í bráð né lengd.

Mannkynið hefur umgengist náttúruna af virðingarleysi og yfirgangi. Því hátterni höfum við getað mætt með því að færa okkur af einu nýtingarsvæðinu á annað og nytja hvern nytjastofninn á eftir því sem við útrýmum öðrum. Nú er mannkynið orðið allt of fjölmennt og stórvirkt til þess að eiga þess kost að haga sér með þessum hætti lengur.

Náttúra jarðar stendur ennþá undir mannkyninu öllu. Hungur og fátækt stafa eingöngu af misskiptingu þeirra verðmæta sem til eru. Þar fara saman arðrán og óhæf stjórnvöld. Ef við gætum ekki að okkur þegar í stað, kemur að því að við göngum fram af náttúruauðlindunum í ofanálag og við slíkri þurrð verða engin úrræði til.

Næsta blogg

Þetta blogg er liður í dálítilli seríu, þar sem ég er að pæla í grunngildunum sem ekki má sniðganga í fabúleringum, ef umræða á að leiða til vitrænnar niðurstöðu.

Í fyrsta pistlinum, Leitin að kjarnanum, tæpti ég á þessum grunngildum.

Innihald annars pistilsins, Arður af vitrænni hagstjórn, fór ég yfir fremst í þessum pistli.

Þessi þriðji pistill fjallar einkum um gildi framleiðslunnar.

Í næsta og jafnframt fjórða pistli ætla ég að reyna að svara þeim spurningum sem ég bar upp og lofaði umfjöllun um í fyrsta pistlinum:

Hvað er jafnaðarstefna? Er “norrænt velferðarkerfi” jafnaðarstefna? Hvað gerir jafnaðarstefnan þegar hún er ekki í auðugu norrænu velferðarkerfi?

Nú er komið að því að efna heit frá síðasta Smugubloggi og fjalla um verðmætasköpun.

Öll verðmæti verða til við framleiðslu, öll framleiðsla verður til við vinnu, vinna skapar arð. Loftbóluhagkerfi verður til þegar menn halda að þeir hafi fundið leið framhjá þessu 1. grundvallarlögmáli hagfræðinnar.

Arður ræðst af framlegð og því getur arðsemi aldrei orðið meiri en verðmætasköpunin. Vegna þessa 2. lögmáls hagfræðinnar er arðsemi umfram framlegð hagkerfisins ekkert annað en blekking. Loftbóluhagkerfið springur þegar menn ætla að þrýsta ímynduðum arði út úr loftbólunni.

Peningar eru ekki verðmæti, þeir eru skiptimynt í formi ávísunar og geta ekki skapað arð. Hugmyndin um að hægt sé að verðtryggja peninga eða ávaxta þá, fellur á þessu 3. grundvallarlögmáli hagfræðinnar.

Arðrán er þegar aðrir hirða arðinn en þeir sem skapa hann, eða taka til sín stærri hluta arðsins en þeim ber. Slíkt arðrán er hin þekkta misskipting auðs með tilfærslu raunverulegs arðs. Þegar menn hins vegar ætla að hirða til sín arð umfram framlegð af verðmætasköpun, þá fellur hagkerfið.

Þessi grundvallarlögmál hagfræðinnar þarf að hafa í huga við lestur þess sem á eftir fer.

Af hverju ávaxtast sparnaður ekki?

Sparnaður er ekki verðmætasköpun og felur ekki í sjálfum sér neina ávöxtun. Það er eðli sparnaðar að rýrna á sparitímanum, en það getur samt verið skynsamleg ráðstöfun að leggja fyrir sparnað. Þegar Egyptar söfnuðu korni í hlöður sínar í 7 gjöful ár, til að nota á þeim næstu 7 mögru árum sem spáð var, vissu þeir að kornið myndi ekki ávaxtast í hlöðunni heldur rýrna. Hvort heldur safnað er birgðum af mat, endurseljanlegum vörum eða ávísunum (peningum), þá ávaxtast sá sparnaður ekki í geymslunni. Ekki heldur þótt geymslan heiti lífeyrissjóður.

Forsjálni sparnaðar liggur ekki í því að hann vaxi í sparibauknum, heldur í því að þrátt fyrir að hann rýrni eitthvað í bauknum, kemur hann sér betur síðar en nú. Vilji menn ávaxta fjársparnað, verður það aðeins gert með því að verja fénu til nýrrar verðmætasköpunar, til arðbærrar framleiðslu. Þetta er hægt að gera með beinum eignarhlut, t.d. hlutabréfum, eða með láni til framleiðenda. Ávöxtunin kemur öll af hinni nýju framleiðslu og ræðst af arðsemi hennar. Þess vegna er sama hvaða ávöxtunarkröfu fjármagnseigendur, t.d. lífeyrissjóðir, setja sér, arðsemi lífeyrissparnaðar umfram verðmætaaukningu í hagkerfi þeirra er óraunhæf. Kóngur vill sigla en byr hlýtur ráða.

Það er eðlilegt að aðgerðalaus sparnaður rýrni á sparitímanum. Það er hins vegar hvorki eðlilegt né ásættanlegt að hann brenni upp á verðbólgubáli. Lítilsháttar verðbólga og einnig verðhjöðnun rúmast innan heilbrigðs hagkerfis og ferkar verðbólga en hjöðnun ef hagkerfið er að vaxa. Þegar sparnaður fólks, þ.m.t. lífeyrissparnaður, rýrnaði á verðbólgubáli efnahagsóstjórnar, datt einhverjum í hug að verðtryggja fé. Þetta var jafn galin hagfræði og sú sem leiddi til verðbólgunnar, en alveg í stíl við ýmsar aðrar hugmyndir á sama tíma um að hægt væri að snúa á lögmál hagfræðinnar með tilskipunum. Eru lesendur nógu gamlir til að muna eftir vísitölubrauðum, verðlagsráðum landbúnaðarvara, fiskverðs, sements, …..?

Af hverju er ekki hægt að verðtryggja fé?

Nú ætla ég ekki að fara út í orsakir núverandi efnahagskreppu, en aðeins að segja það að í Hruninu varð alvöru tjón. Það var ekki aðeins platfé sem sveif úr sprungnum blöðrum og upp til “moneyheaven” heldur líka alvöru fé sem fólk vann fyrir en tapaðist í innihaldslausum fjárfestingum, þ.m.t. sumu því sem lífeyrissjóðirnir fjárfestu í. Samhliða varð líka tap af völdum hærri tilkostnaðar, einkum vegna gengisfalls krónunnar, og rýrnun eigna, m.a. fasteigna.

Við Hrunið kom enn fram hve galið það er að halda að einhverjar tegundir fjárfestinga séu óháðar stórum sveiflum í hagkerfinu. Þar með er hugmyndin um að önnur lögmál gildi allt í einu um skuldabréf en hlutabréf og hægt sé að verðtryggja skuldabréf þannig að þau hrynji ekki þegar allt annað í fjármálakerfinu hrynur. Með því halda skuldabréfaeigendur að þeir geti, hvað sem tautar og raular, fengið arð þótt andlag skuldarinnar rýrni.

Vísitölubinding fjármuna, svokölluð verðtrygging, hefur ruglað fólk svo í ríminu að það heldur að eftir að lánað hefur verið í stórum stíl út á fasteignaveð, þá eigi það ekki að hafa nein áhrif á fasteignaskuldirnar þegar fasteignaverð fellur. Þessi blekking lifði m.a. á því að klippt var á samhengið milli láns og þess sem lánað var til með því að fasteignalánin voru ekki einu sinni verðtryggð með fasteignavísitölu heldur með vísitölu brauðs og brennivíns.

Við Íslendingar erum, sem betur fer, ekki komin svo langt frá raunheimum að við höldum að kálið vaxi í kjörbúðinni. Við skiljum áhrif kalára, sprettusumra og aflabragða og getum dregið af því þá ályktun að engin vara og engin vinna er í raun verðtryggð eða verðtryggjanleg. Þegar ekkert það sem peningar eru skiptimynt fyrir er verðtryggt geta peningarnir ekki verið það heldur. Lesandi góður, hugsaðu málið og treystu þinni eigin skynsemi, hún er alveg nógu heilbrigð til þess. Verðtrygging er ekki til, ekki frekar en líftrygging.

Arðrán auðmagns af vinnandi fólki

Þessi pistill er orðinn of langur til að gera arðráni betri skil að þessu sinni, en ég bendi lesanda á að rúllu aðeins upp eftir skjánum á eftir og lesa aftur það sem ég sagði snemma um hvað arðrán er. Setjum það svo í samhengi við það hvernig við deilum á okkur afleiðingum Hrunsins. Segi þó þetta til að botna umfjöllunina að ofan:

Ef menn ætla að ná út sjálfskipuðum arði af fjárfestingu, í þessu tilviki skuldabréfum, þrátt fyrir áföll í hagkerfinu, þá ná menn honum aðeins með arðráni, með því að blóðmjólka til sín arð af vinnu skuldaranna. Þegar áfall hagkerfisins varð jafn stórt og Hrunið, þá er þau verðmæti ekki einu sinni að fá. Þess vegna hefði spurningin til hagfræðistofnunar HÍ ekki átt að vera hvort bankarnir hefðu svigrúm til að lækka skuldabyrði heimilanna, heldur hvort heimilin hefðu svigrúm til að halda uppi sparibrókum tiltekinna fjármagnseigenda með beltum og axlaböndum.

Það tjóir ekki að saka þá sem benda á nauðsyn þess að hætta verðtryggingarruglinu, um að vera vonda við aldraða og öryrkja. Lífeyrissjóðirnir hafa tapað fé á röngum fjárfestingum, þeir töpuðu á fjárfestingum í loftbólum útrásarvíkinga og þeir tapa líka á lánum til fjárfestinga sem hafa rýrnað í verði, svo sem húsnæðis heimilanna. Verðtrygging fjárskuldbindinga er nefnilega reikniskekkja sem stenst ekki raunveruleikann. Því fyrr sem við tökum þá reikniskekkju út úr hagstjórnaráætlunum okkar, því fyrr getum við farið að ástunda vitræna hagstjórn.

Hvað er mikilvægast við þá staðreynd að verðmæti verða til við framleiðslu?

Um það ætla ég að fjalla í næsta smugubloggi.

Sjá einnig: Leitin að kjarnanum

Þegar masið í þjóðfélaginu er orðið yfirþyrmandi, er tímabært að setjast niður og hugsa. Standa svo upp, blása hisminu frá og leita að kjarnanum.

Vinstrimenn á Íslandi eru um þessar mundir jafn ringlaðir yfir brostnum væntingum um “velferðarstjórnina” og þeir voru eftir að Sovétríkin reyndust ekki vera fyrirheitna landið. Hægrimenn koma sér hins vegar hjá því að gera upp við hrun frjálshyggjustefnu sinnar með afneitun. Leyfum þeim að vera þar, það er hvorki okkar hlutverk að leiðbeina þeim út úr moldrykinu né verða þeir leiðandi um uppbyggingu samfélaga til framtíðar. Nýtt fólk gefur kost á sér framhjá “fjórflokknum”, sest galvaskt á Alþingi eða í sveitastjórnir til að láta gott af sér leiða, ætlar aldeilis að standa vörð um velferð og framsækni. Þegar til kemur fær það svo það hlutverk að herða á sparnaði á öllum sviðum og komast að því að svið opinberrar þjónustu snúast mest um velferðarsvið.

Hef ég þá blásturinn:

Hvernig verða verðmæti til? Hvaða máli skiptir það hvernig verðmætum er skipt?

Þessar spurningar skipta máli þegar við skipuleggjum hagstjórn. Í því hagkerfi sem riðar um allan heim er mikið til af “óverðmætum”. Kringum þessi óverðmæti hefur verið smíðaður hellingur af bullkenningum, meira að segja um ávöxtun óverðmætanna.

Hagfræði spannar margt, en hún verður aldrei skilin frá stærðfræði. Stærðfræði er harður húsbóndi og hún leyfir þér ekki að taka inn í reikninginn neitt það sem þar á ekki heima. Þegar þú setur breytilega stærð sem fasta, eða öfugt, þá gengur dæmið aldrei upp. Það versnar bara ef reynt er að fiffa það með því að grípa einhverjar stærðir út úr himinblámanum og setja þær inn á hina hlið jöfnunnar til að hún gangi upp. Stærðfærðin leyfir ekkert “fiff” og við skulum gera okkur grein fyrir því að hagstjórn gerir það ekki heldur.

Í næsta pistil mínum ætla ég að svara fyrstu spurningunni hér að ofan og leggja dálítið út af henni. Hvernig verða verðmæti til? Hér er byrjunin … Fyrsta grundvallar lögmál hagfræðinnar er: Öll verðmæti verða til við framleiðslu, öll framleiðsla verður til við vinnu, vinna skapar arð. Eftir að hafa blásið hismið frá öðru grundvallarlögmáli hagfræinnar um samhengi arðs og framlegðar af raunverulegri verðmætasköpun, kom að þriðja lögmálinu: Peningar eru ekki verðmæti, þeir eru skiptimynt í formi ávísunar og geta ekki skapað arð.

Þegar ég var unglingur lærði ég fullt af “nastíbröndurum”. Einn þeirra er svona: “Pabbi af hverju geng ég alltaf í hring? – Þegiðu strákur eða ég negli niður á þér hina löppina!” Eftir að ég varð eldri skammaðist ég mín smá fyrir að hafa nokkurn tíma þótt þetta fyndið. Það var ekki fyrr en ég var komin með hósta af að blása hismi, sem ég uppgötvaði að “verðtrygging” er sambærilegur íslenskur nastí hagfræðibrandari. Við skulum hætta að tala okkur rauð og blá í framan af sótthita yfir sanngirni eða ósanngirni verðtryggingar peninga. Verðtrygging er ekki til! Hún er bara ranghugmynd og reikniskekkja.

Merkilegt nokk þá hefur önnur spurningin hér að ofan vafist fyrir vinstrimönnum í seinni tíð: Hvaða máli skiptir það hvernig verðmætum er skipt? Eitt er að skilja hagfræðilega hvernig verðmæti verða til og annað er að taka pólitíska afstöðu til þess hvernig þeim er skipt. Hér kemur til skjalanna hugtakið arðrán. Arðrán er þegar aðrir hirða arðinn en þeir sem skapa hann, eða taka til sín stærri hluta arðsins en þeim ber. Auður manns, ríks eða fátæks, er aldrei einkamál hans, hvorki hagfræðilega né siðferðislega.

Af hverju eru jafnaðarmenn orðnir svona grænir? Er það ekki bara tískubóla og þeir eiga að leita aftur til uppruna síns og verða rauðir?

Jafnaðarmenn voru svo lengi uppteknir af viðfangsefninu arðrán manns á manni og það var ekki fyrr en mörgum áratugum seinna sem þeir fóru að átta sig á arðráni manns á náttúru. Voru fjótari að kveikja á perunni varðandi mengun en sjálfbærni í nýtingu náttúruauðlinda.

Einhvern veginn tókst að þrælast í gegnum fyrsta kafla hagfræðinnar án þess að átta sig á hvaðan hráefnið í hann kom. Fyrsti kaflinn sagði okkur að frumvinnslan væri grunnur allrar verðmætasköpunar sem á eftir kæmi. Frumvinnslan var landbúnaður, sjávarútvegur, námavinnsla og orkuvinnsla. Á eftir komu úrvinnslugreinar og við skildum mjög vel þetta með verksmiðjurnar. Þar næst komu verslun og þá fór nú að síga á okkur brúnin, var hún nauðsynlegur hluti framleiðsluferilsins eða arðræningjabæli? Svo var samfélagið orðið svo verkskipt og flókið að þjónustustéttir  gátu orðið fyndnar uppsprettur hártogana um stéttskiptingu. Þarna var búið að týna blaðsíðu eitt: Hvaðan kom frumvinnslan? Maturinn á diskinum þínum kemur frá náttúrunni og fæst með vinnu! Því skaltu virða hvort tveggja.

Það er ekki seinna vænna að við áttum okkur á því að náttúran er undirstaða alls lífsviðurværis okkar mannkynsins. Við þurfum því bæði að nýta hana og vernda. Verndun náttúrunnar snýst ekki bara um að hafa af henni unaðsstundir í stað kilówattstunda, heldur hreinlega um það að við lifum ekki af að arðræna náttúruna.

Hvað er jafnaðarstefna? Er “norrænt velferðarkerfi” jafnaðarstefna? Hvað gerir jafnaðarstefnan þegar hún er ekki í auðugu norrænu velferðarkerfi?

Hin útópíska hugsýn á velferðarþjóðfélag jafnaðarmanna er svona: Maður vinnur 6 klst á dag í 5 daga á viku og á frí 2 daga í viku. Nema hvað maður fær einnig 5 vikur í launað sumarfrí. Þá eru 2 launaðir dagar á mánuði til að vera veikur heima og aðrir 2 til að sitja heima yfir veikum börnum. Það slagar upp í 2 heila mánuði á ári í launuðum veikindafjarvistum. Hjúkrunin er kostuð af samfélaginu og lyfin líka. Börnin fara í leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla á kostnað samfélagsins. Við hættum líka að vinna fyrir sextugt og eigum eftir það áhyggjulaust ævikvöld. Fyrir þetta borgum við öll drjúgan hluta af laununum fyrir vinnu okkar, með glöðu geði af því svona viljum við hafa samfélagið.

Svo kemur eitthvert efnahagslegt bakslag, einhver helvítis kreppa. Þá sitja vonglaðir sveitastjórnarmenn yfir sparnaðarleiðum í fjárhagsáætlunum þar sem þeir samþykkja að taka lýsi út úr morgunverði leikskólabarna og útifyrir grýtir vonsvikinn almúginn ráðhúsið því sér er nú hver andskotans velferðarstjórnin.

Hvað gera jafnaðarmenn þá? Svei mér ef ég kemst svo langt að fjalla um það fyrr en í þriðja pistil héðan í frá. Já, hvert er hlutverk jafnaðarmanna í blíðu og stríðu?

Lífið er ekki hringur heldur spírall. Fólki finnst oft sem eitthvað hafi farið í hring og sé komið aftur á upphafsreit. Raunveruleikinn er samt annar. Tíminn gengur aðeins í eina átt og því er engin leið til baka á nokkurn upphafsreit. Jafnvel þegar maður stendur frammi fyrir því að þurfa að taka einhverja ákvörðun upp á nýtt, kemst maður fljótt að því að ný ákvörðun er ekki tekin á upphafsreit þeirrar fyrri. Sami ákvarðandi og sama ákvörðunarefni, en ný ákvörðun, vegna þess að á milli leið tími. Tími breytir, jafnvel stuttur tími.

Að taka ákvörðun nú um það hvort draga skuli til baka ákæru á hendur Geir Haarde þar sem honum er stefnt fyrir Landsdóm, er ekki sama ákvörðunin og um það hvort honum skuli stefnt, þegar sú ákvörðun var afgreidd. Á tímanum þar á milli hefur sitthvað breyst.

Nefnd alþingismanna lagði til að fjórir f.v. ráðherrar yrðu ákærðir, Alþingi samþykkti aðeins að ákæra einn þeirra, en felldi að ákæra hina þrjá. Hafi saksóknari (í þessu tilviki Alþingi), tekið afstöðu til saksóknar og birt þá ákvörðun að saksækja ekki, þá verður því ekki breytt nema ný gögn komi fram, ekki er nóg að saksóknari (í þessu tilviki alþingismenn), skipti um skoðun. Á sama hátt er því svo hagað að saksóknari hefur ekki heimild til að falla frá birtri saksókn nema með vísan til nýrra gagna, en ekki er nóg að hann skipti um skoðun af persónulegum ástæðum. Hið sama gildir þótt skipt sé um einstakling í embætti saksóknara, það er í raun embættið sem saksækir en ekki persónan sem skipar embættið. Saksóknir eru opinberar, saksóknarar eru hluti af almannavaldinu í landinu. Þess vegna geta saksóknir aðeins byggt á lögum en ekki á löngunum.

Þótt alþingismenn séu margir, er Alþingi eitt. Það var Alþingi sem ákærði, en ekki bara tilteknir alþingismenn. Alþingi á að bera þá virðingu fyrir lögum, sem það ætlar öllum saksóknurum og dómurum landsins að fara eftir, að fylgja meginreglum þess sjálft. Þótt einstaka alþingismenn hafi skipt um skoðun síðan saksóknin var samþykkt, eiga þeir ekki og má Alþingi ekki draga útgefna ákæru til baka, nema hafa til þess jafn ríkar ástæður, studdar nýjum gögnum, og gerðar eru kröfur um í öðrum sakamálum.

Hef ég þá lokið lögskýringum.

Þá er það pólitíska hliðin.

Enginn hefur bent á veigamikil ný gögn sem rökstyðja það að taka aftur upp ákærur á hendur þeim sem Alþingi ákvað að ákæra ekki. Það verður því ekki gert, hversu réttlátt eða óréttlátt sem hverjum og einum kann að þykja það. Hér dugar engum alþingsmanni að segja: “Ég myndi ekki hafa greitt atkvæði á þennan hátt ef ég hefði vitað að málin í heild færu á þennan hátt….” Tími þáskildagatíðar er liðinn. Við erum öll komin framhjá upphafsreitnum og komumst ekki á hann aftur.

Hvort sem það var fyllilega rétt, hæpið eða rangt af Alþingi að ákæra Geir Haarde samkvæmt lögum um landsdóm, þá á sú ákvörðun að standa. Nú eiga bæði hann og þeir sem ákærðu hann að standa fyrir sínu máli frammi fyrir dómi sem skipaður er að lögum. Málsaðilar eiga það skilið, þjóðin á það skilið. Jafnvel þótt hluti þjóðarinnar treysti ekki dómstólum og ekki landsdómi heldur, er traust fólks til Alþingis ennþá minna. Að Alþingi afturkalli saksókn veldur ennþá meiri tortryggni og blæs samsæriskenningum byr undir báða vængi.

Þjóðin hefur ekki lengur geð í sér fyrir pólitískum geðþóttaákvörðunum. Ákæra Alþingis skal standa og nú er það hlutur Landsdóms að kveða upp sinn dóm um sýkn eða sekt.

Ég sagði áðan að þjóðin ætti það skilið að fá réttarhöld í þessu máli. Hún á það vissulega skilið að fleiri yrðu dregnir hér fyrir dóm, ekki síst ýmsir þeir sem ekki var kosið um að ákæra. En svona er nú það.

Af hverju á þjóðin þessi réttarhöld skilin? Af því það er búið að ljúga svo miklu að þessarri þjóð, að hún á það skilið að slatti af þeim lygalaupum og sannsögult fólk líka, mæti í réttarsal og lofi því þar að segja satt og rétt frá og draga ekkert undan sem máli skiptir. Fólk mun eflaust trúa sumum betur en öðrum og rengja suma frekar en aðra og ekki munu allir hafa sama álit í því efni. Að réttarhaldi loknu munu dómarar við Landsdóm kveða upp sinn dóm. Það mun þjóðin gera líka, byggt á sömu gögnum og dómararnir fá – og jafnvel dóma yfir fleirum en ákærður er þarna. Þjóðin á það skilið, hverju svo sem það skilar henni.

Þeir alþingismenn sem kusu gegn ákærunum á sínum tíma, eru ekki að skipta um skoðun á því sem þeir gerðu þá, með því að kjósa gegn því að falla frá útgefnum ákærum núna. Þá er ekki nú og verður aldrei svo.

Áskorun:

Ég skora á alla alþingismenn að draga ákærur á hendur Geir Haarde ekki til baka.

Þeir sem samþykkja nú að draga ákærurnar til baka, munu þar með algjörlega bregðast trausti mínu. Að vísu er ég þess fullviss að þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sé nokk sama, þar á bæ er ekki af neinu trausti að missa. En, til þingmanna Samfylkingar, Vinstri grænna og fleiri ber ég traust, ennþá.

Ég var að vona að þessi ríkisstjórn okkar myndi endurnýja hjúskaparsáttmála sinn og birta okkur verkefnaáætlun sína út kjörtímabilið með vísan til framtíðar. Mig langaði svo mikið til að hún ákvæði ekki að búa áfram í ástlausu hjónabandi. Elskan, endurröðum mublunum, þá mun ást okkar vaxa á ný og börnin verða ánægð.

Nýafstaðnar breytingar á ríkisstjórn eru endurröðun á mublunum af því Steingrímur J. Sigfússon vilda skipta um stól fyrir sig. Það er misskilningur að Jóhanna Sigurðardóttir hafi plottað þetta með smá tipsum frá Össurri (sem er í sjálfusér ekki ótrúlegt) og það er líka misskilningur að Jón nokkur Bjarnason hafi haldið Samfylkingu og ESBaðild í gíslingu. Jón þessi Bjarnason stóð á þeim reit á skákborðinu sem SJS hafði sett hann á. Þar valdaði hann ESBreitinn þar til ljóst væri að hann næði að blokkera ESBsamning fram yfir kjörtímabilið. Skákmaðurinn fórnaði svo þeim riddara þegar hann þurfti ekki á honum að halda lengur og egndi mótleikarann til að fórna hrók til að fella riddarann.

Tímabil rústabjörgunarinnar er liðið. Nú er ljóst að sumir féllu undir rústunum, sumir lifðu slasaðir af og öðrum heilsast bærilega. Tímabil umönnunar og hjúkrunar er langt á liðið. Tímabil framtíðaruppbyggingar er hafið. Rústabjörgunarsveitin vill ekki yfirgefa skaðasvæðið og er bæði svekkt og forviða á því vanþakklæti sem henni er sýnt eftir vel unnin störf. Hún vann góð störf og fyrir það þakka ég henni af heilum hug.

Uppbygging samfélags er margra handa verk. Þeir sem staðið hafa sig vel í einstaka störfum eiga ekki þar með sjálfsvald um val á nýjum störfum. Margir í rústabjörgunarsveitinni eru fjölhæft fólk sem fengur er að í framtíðaruppbyggingunni, en þau eiga ekki sviðið. Það er fleira fólk tilbúið til starfa, fólk með starfsgetu, hugmyndir og skynsemi til að nýta hvort tveggja. Þetta fólk bíður ekki eftir að gamlir ráðherrar tilnefni efnilega ungliða. Það býður sig sjálft fram á eigin forsendum. Þess vegna varð Besti flokkurinn til og þess vegna verður Skárri en ekkert flokkurinn til.

Á flokksstjórnarfundi Samfylkingarinnar í gær, gaus fram mikil óánægja og vonbrigði. Fólk vænti breytinga til batnaðar og vegvísis til framtíðar. Það langaði engan í þetta ástlausa hjónaband. Það þýðir ekkert að skæla yfir því. Framtíðaruppbygginguna ætlum við hins vegar ekki að láta taka af okkur. Samfylkingin er sneisafull af stjórnmálamönnum, því sérhver félagi hennar er stjórnmálamaður. Hún samanstendur af fulltíða fólki sem tekur þátt í stjórnmálum með hugsjónir og verkvilja. Það stendur ekkert í vegi fyrir þeim. Nú er að bretta upp ermar, því það er nýtt ár framundan. Ár uppbyggingar, árið 2012.

Þegar fólk vill ná sameiginlegri niðurstöu um lausn mála, talar það saman. Samtal er jafnframt samhlustun, þar sem allir tjá sig og allir hlusta á það sem aðrir hafa fram að færa. Vilji fólk ekki ná sameiginlegri niðurstöðu, stundar það eintal framhjá hvort öðru og í besta falli hlustar eftir því í málflutningi annarra sem hægt er að ala á ágreiningi um.

Jafnvel í því sem virðast mjög ólíkar skoðanir, er hægt að finna sameiginlega fleti. Þeir finnast um leið og fólk opnar hugann fyrir því hvert sé megin inntak þess sem það vill en ekki í hvaða umbúðum það skuli vera.

Þótt blogg sé vissulega eintal, þá eru þessi skrif ætluð sem innlegg í samtal, sem ég vænti að fleiri taki þátt í. Ég er að tala við það fólk sem styður núverandi ríkisstjórn til góðra verka, innan sem utan aðstandendaflokka hennar.

Sjávarútvegsstefna stjórnarflokkanna er dæmigert auðleyst mál með sameiginlegu markmiði.

Í sjávarútvegsmálum höfum við sameiginleg markmið. Við viljum að þjóðareign sé á fiskveiðiauðlindinni, að þjóðin njóti hluts í arði af henni, að jafnræðis og sanngirni sé gætt við nýtingarrétt af auðlindinni, að nýjum aðilum sé gert kleyft að taka þátt í þeirri nýtingu, að atvinnugreinin beri sig og skili arði til þeirra sem við hana vinna, að sjávarútvegur sé stundaður út um allt land í samræmi við dreifingu fiskimiða, að sjálfbærni sé gætt í veiðimagni og veiðiaðferðum svo viðhald veiðistofna verði eðlilegt, að umgengni á hafinu ógni ekki lífríki þess, að leikreglur hér um séu skýrar og ljóst hvernig eftir þeim er farið.

Til þess að af þessu megi verða þarf að afnema núverandi kerfi sem felur í sér að einkaeign sé komin á auðlindina með tilheyrandi veðsetningum og braski, að þjóðin fái engan beinan arð af auðlindinni, að ójafnræði ríki við aðgang að nýtingarrétti (kvóta), að nýjum aðilum sé gert að borga gömlum aðilum fyrir að fá að draga sporð úr sjó, að arðsemi greinarinnar sé veðsett fyrir fjármagnsflutningum út úr greininni, að byggðalög séu svift leyfi til að stunda fiskveiðar sem atvinnulíf þeirra hefur byggst á, að veiðistjórnun leiði til síminnkandi veiðistofna, að veiðiaðferðir ógni öðru lífríki í hafinu, að lög séu sniðgengin til að einkavæða sameign þjóðarinnar og færa til kvóta og fela slóðir í tilfærslum milli kennitalna.

Hafi fólk samþykkt markmiðslýsinguna hér að ofan og hvað það sé sem skuli lagt af í staðinn, þá er hægt að ná saman um leiðir sem uppfylla hvort tveggja. Til þess er hægt að finna bestu leið, næst bestu leið og þriðju bestu leið að markmiðinu, bara ef ekki er fundin leið frá markmiðinu. Það eru til margar leiðir að settu marki, misgóðar, sumar þeirra þegar komnar fram og aðrar eiga enn eftir að koma fram.

Við hverja leið sem lögð er til, skal fyrst spurt: Liggur hún að markmiðinu eða frá því? Liggi hún að markmiðinu, þarf að skoða alla kosti hennar og galla. Og svo áfram með allar leiðir. Stefnt er að því að velja þær leiðir sem búa yfir þeim kostum sem vega þyngst og þeim göllum sem vega léttast. Ætli fólk hins vegar að týna innihaldi málsins fyrir meintum bráðnauðsynlegum umbúðum, þá getur það sett fram eigin lausn þar sem þess er vandlega gætt að pottar skuli vera 20 lítra og úr pottjárni en alls ekki 25 lítra stálpottar og ausur skuli vera 0,5 lítra og úr ryðfríu stáli en alls ekki úr áli.

Tökum sem dæmi samningstíma um fiskveiðirétt.

Ægir segist vilja gera 30 ára samning við útgerðarmenn með framleigurétti til 15 ára í senn og rúmar heimildir til framsals milli rétthafanna, en Bára segir að þetta séu svik við málstaðinn því að með þessu móti sé hann að framlengja núverandi kerfi í það óendanlega í stað þess að afnema það. Ægir maldar í móinn og segir að vegna þess hve greinin sé öll flækt í net núverandi kerfis, þá þurfi tíma til að greiða hana úr netunum og þetta sé það ráð sem hann sjái best til þess. Annars skapist slíkur óstöðugleiki í atvinnugreininni að hún hrynji og allt of dýrt verði að byggja hana upp úr rústunum og langur tími þar til “atvinnugreinin beri sig og skili arði til þeirra sem við hana vinna.” Bára sér að Ægir stefnir alveg orðrétt að sama markmiði og hún og steinhættir að gera honum upp annarlegar hvatir. Um leið bendir hún honum ákveðið á að þessi aðferð sé frestun á vandamálinu en ekki lausn, því þegar dragi að lokum hvers samningstímabils skapist sömu vandamál aftur og aftur og aftur. Hún spyr hvort ekki sé hægt að finna aðra leið sem trappi gamla kerfið niður ár frá ári og innleiði það nýja um leið, þannig að aðlögunartími myndist með beinni hallalínu en ekki blindum botnlöngum. Nú eru þau allt í einu farin að tala saman um kvarða á x-ás og y-ás og jöfnu grafs. Þetta lofar góðu um niðurstöðu að lokum.

Næst tökum við dæmi um auðlindagjald.

Ægir vill ákveða auðlindagjald með verðskrá. Hann útskýrir vandlega ígrundaða útreikninga hagfræðistofnunar á afkomu sjávarútvegsgreina fyrr og nú og framvegis og hve hátt veiðileyfagjald þær geti borið án þess að bresta í grát. Það er svo lítið að hann fékk hagfræðistofnunina líka til að reikna út hve hátt gjald greinin gæti borið án þess að bresta þótt hún gréti. Á þessu vill hann byggja veiðileyfagjaldið. Bára segist vera komin með vælubíl í eyrun af öllum þessum gráti, alveg líú-líú-líú! Hún segir að fyrst þessir andskotar geti borgað hverjir öðrum markaðsverð fyrir að framselja veiðiréttindi sín í milli, sé hægt að láta markaðsuppboð ráða verði á veiðileyfagjaldinu til þjóðarinnar líka. Ægir tautar að hans flokkur sé ekki hlynntur markaðsbúskap og markaðslögmálin hafi leitt til Hrunsins hræðilega, það sé ekki á það hættandi að þau kollsigli sjávarútvegi landsins líka. Honum finnst öruggara að hafa þessa ákvörðun í styrkum höndum ráðherra. Bára spyr hvort það eigi þá líka að taka fram í lögunum hvað ráðherrann skuli heita, eða hvort svona lög verði jafn góð eftir að núverandi ríkisstjórn sé sprungin og Árni Johnsen sé orðinn ráðherra. Ægir fölnar og spyr Báru hvort hún hafi einhverjar hugmyndir um hvernig hægt sé að láta verð á veiðiheimildum ráðast af afkomu sjávarútvegsins með öðrum hætti en að hagfræðistofnun reikni afkomuna út og ráðherra taki geðþóttaákvörðun um hvernig hún verði útfærð í gjaldskrá.

Þau voru komin í hrókasamræður um bonus pater familias, göfuga einvalda, áætlunarbúskap og kosti og galla markaðshagkerfis, þegar Jóhanna barði í borðið og skipaði þeim að hætta þessu blaðri út og suður og klára það verkefni sem fyrir þau hefði verið lagt. “Ég vil fá fiskveiðistjórnunarfrumvarp byggt á stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og það strax”!

Mér finnst ég ekkert heimtufrek þegar ég ætlast til þess að alþingismenn noti bæði vit og skynsemi til að leysa viðfangsefni sín. Fólk sem bauð sig fram til að verða alþingismenn skömmu eftir Hrun, vitandi að þar yrði við erfið verkefni að fást, getur ekki boðið þeim kjósendum sem treystu þeim fyrir hinum vandasömu verkefnum, upp á óvönduð vinnubrögð og undanskot frá ábyrgð.

Það er þreyta í núverandi ríkisstjórnarsamstarfi. Skiljanlega. Þetta er lýjandi starf, viðfangsefnin snúin og lausnirnar felast ekki í þeirri félagshyggju sem við höfum praktíserað um að gera bara nógu mikið af “allskonar fyrir aumingja” og þá yrði réttlætinu fullnægt. Það eru ekki einu sinni til peningar til að gera allt þetta “allskonar fyrir aumingja”!

Hvurn andskotann gerum við þá?

Þaulreyndustu viðbrögðin við þreytu, vonbrigðum, andstöðu og vanmætti, eru að kenna öðrum um. Í samsteypustjórn búa menn meira að segja við þann mikla kost að geta kennt öðrum um en samflokksmönnum sínum. Fyrir utan forverana, sem ollu öllum vandamálunum, þá eru tafir á lausn vandamálanna hinum samherjunum að kenna. Þessi óánægjuhjörð stjórnarflokkanna hefur jarmað svo hátt að forustusauður Framsóknar virðist hafa gefist upp á að hrista bjölluhornin sín og það var ekki fyrr en fimmtánhundruð manna fundur Sjálfstæðisflokksins sneri sér allur í átt að spámönnum sínum og féll fram og laut þeim í lotningu, að einhverjir hrukku við. En, ekki lengi. Því yfir vofði stóra málið: Hvað segir Ögmundur?

Ögmundur segir: Nei!

Það hefur legið fyrir allan tímann, allt frá því fyrst var kynnt að maður frá Langtíburtulandi vildi kaupa Grímsstaði á Fjöllum, að Ögmundur innanríkisráðherra væri því andsnúinn. Hann hefur ekkert sagt eða gert sem svo mikið sem gefur í skyn að hann myndi skipta um skoðun í því efni. Það hefur legið jafn lengi fyrir að kaup manns frá Langtíburtulandi gætu ekki átt sér stað nema með undanþágu í lögum, veittri af þessum Ögmundi. Það hefur líka verið jafn ljóst allan tímann að synjun á kaupréttinum yrði bæði höggþétt og vatnsþétt að gildandi lögum. Mjög fljótlega lá fyrir að ríkisstjórnarflokkarnir myndu fylkja sér undantekningalítið um sinn hvora niðurstöðuna í þessu máli.

Ætluðu menn þá að finna úrlausn eða þægilega lausn?

Þægilega lausnin felst í því að viðhalda núverandi ástandi. Sem að þessu sinni er annars vegar að sýna hvað ég sé mikið betri jafnaðarmaður en hinir, eða að halda áfram að jarma yfir því hvernig aðrir komi í veg fyrir að ég sýni hvað ég sé mikill jafnaðarmaður og vilji gott velferðarþjóðfélag. Úrlausnin felur í sér að finna samstarfsgrundvöll, sem skilar grunnreglum um það hvernig svona mál skuli leyst, í átt að hvaða markmiði og eftir hvaða leiðum. Grunnreglum sem gildi yfir hvern sem er, þá sem koma frá Hérlandi, Nærlandi og Langtíburtulandi. Ég hef lengi þusað um að fyrsta reglan við úrlausn viðfangsefna sé að greina hismið frá kjarnanum. Það mega vinir mínir í báðum flokkum eiga að þeir gerðu það í þessu máli. En…..

Þeir völdu hismið!

Ögmundur er áhugasamur um sitt eigið valdsvið, en hann er ekki áhugasamur fyrir þessarri ríkisstjórn. Þaðan af síður er samstarfsflokkurinn honum kær, – varla að sumir hans eigin flokksmanna falli undir það heldur. Hann ætlaði aldrei að samþykkja söluna á Grímsstöðum á Fjöllum. Hann vann aðeins að því í ró og næði að undirbyggja synjun sína og fórst það nokkuð vel. Þreytta liðið í Vinstrigrænum er nýbúið í lúshreinsun á landsfundi sínum og vill síst af öllu klóra ofan af gömlum hrúðrum. Þau styðja hann og hann vissi að þau myndu gera það. Þau eru hér í “sjáðu hvað ég er”-liðinu.

Þreytta liðið í Samfylkingunni, nennir ekki að troða þessar grýttu slóðir. Þau vilja stytta sér leið. Það er svo miklu styttri og þægilegari leið að nýta undanþágu í lögum heldur en að breyta lögum. Það þarf hugsun, rökræður og samningaviðræður til að breyta lögum og á endanum strandar æskilega niðurstaða þeirra á allskyns þverhausum og loddurum úr meðflokki og stjórnarandstöðu. Þá er nú auðveldara að koma gjörsamlega af fjöllum þegar “forhert og fordómafullt afturhald” kynnir niðurstöðu sína. Þau eru hér í “sjáðu hvað ég myndi vilja”-liðinu.

Eftir stendur nakinn kjarninn á berangri og það eru komnar frosthörkur.

Grundvallaratriðið í stóra Grímsstaða-á-Fjöllum-málinu snýst um eignarhald og nýtingu á landi og landsgæðum. Það snýst ekki um hvaða fólk, heldur um hvers konar rétt. Um rétt einstaklinga og almennings, í hvers þágu í nútíð og framtíð. Þetta viðfangsefni er ekki einstakt fyrir þennan stað. Þetta viðfangsefni höfum við Íslendingar glímt við frá landnámi. Lengst af var einkaeignarréttur nær algildur, náði yfir mest öll landsins gæði, en þó hafa alltaf verið einhverjar undantekningar til að uppfylla það sem á hverjum tíma taldist til samfélagslegra skyldna. Á síðari árum, þegar samfélagslegar skyldur voru ásamt kommúnismanum á undanhaldi fyrir frjálshyggju, óx vegur einkaeignaréttar landeigenda, á sama tíma og auðlindanýting gjörbreyttist. Vegna alls þessa er mjög brýnt að endurskoða og setja ný lög um eignarhald, ráðstöfunarrétt og nýtingu á landi og auðlindum þess.

Sömu lög eiga að gilda fyrir Huang Nubo og Guðmund á Núpum.

Á hinum sælu árum áður en allt hrundi hér til helvítis, stofnuðu nokkrir þáverandi auðmenn félagið Lífsval ehf. Lífsval keypti bújarðir í gríð og erg, bæði jarðir í fullum búrekstri og eyðibýli. Þeir fluttu landbúnaðarkvóta á milli jarða og bjuggu til nokkur stórbýli með ráðsmönnum og vinnumönnum og voru að byggja upp lang stærsta kúabú landsins sem hefði fært þeim á þriðja prósent allrar mjólkurframleiðslu í landinu. Á endanum áttu þeir 47 jarðir, samanlagt landrými þeirra fór langt fram úr Grímsstöðum á Fjöllum og þeir áttu meira af ræktarlandi en Grímsstaðir af grjóti. Þessir íslensku fjárfestar vissu eftir hverju þeir leituðu, annars vegar jörðum til landbúnaðar og hins vegar jörðum með ábatasömum hlunnindum í nútíð og framtíð, einkum í veiði og orku. Nú er Landsbankinn (sem á reyndar 19% af gríninu) að selja nokkrar þessarra jarða í nauðungarsölu, með tilheyrandi einkaeignarrétti á öllum þeirra gögnum og gæðum. Það er ekki síður þörf á að hafa vara á vegna jarðakaupa innlendra en erlendra auðmanna.

Það þarf alvöru verðmætasköpun til að skila tekjum til að standa undir útgjöldum.

Verðmæti verða til við framleiðslu. Framleiðsla verður til við vinnu. Í okkar fámenna og litla hagkerfi kemur veigamikill hluti þess fjármagns sem þarf í fjárfestingu til að hefja framleiðslu, frá útlöndum, annað hvort í formi lánsfjár eða hlutafjár. Fyrir það borgum við fjármagnskostnað, ýmist sem vexti af lánum eða arð af fjárfestingu. Vextirnir fara allir úr landi, en oft er hluta arðs varið til endurfjárfestingar hér á landi. Auk þess skapar öll framleiðsla hér á landi, hvers lenskur sem fjármagnandinn er, innlenda veltu sem skilar öllum sínum arði innanlands. Þar verður aftur til fjármagn sem hægt er að nýta til frekari fjárfestinga. Það er að mínu mati æskilegra að fá fjármagnseigendur til að fjárfesta í atvinnurekstri en til að lána aðeins til hans. Vegna alls þessa er afar mikilvægt hvers konar lög gilda um fjárfestingar, bæði innlendra og erlendra aðila.

Nú gerist ég heimtufrek.

Ég ætlast til þess að á tíma meirihluta flokka félagshyggju og jafnaðarmennsku, setji Alþingi almennileg lög um eignarhald og nýtingu lands og auðlinda á landi og lög um erlendar fjárfestingar hérlendis. Fari svo að þeir flokkar sem að ríkisstjórninni standa nái ekki saman um þetta mál, þá vænti ég þess að vinna þeirra skili skýrri afstöðu til þessarra mála beggja, bæði frá þessum flokkum og hinum, svo kjósendur geti tekið afstöðu til þeirra. Það er ólíðandi að fyrir skammsýni þá ýmist hrófli menn ekki við eða setji ný lög sem fela í sér ráðherraræði af því það hentar verandi ráðherra. Lög eiga að fela í sér skýr gildi sem fjúka ekki út og suður eftir því hvort ráðherra heitir Ögmundur Jónasson eða Kristján Möller, Jón Bjarnason eða Árni Johnsen. Þingmenn beggja flokka, Samfylkingar og Vinstrigrænna, bera sameiginlega og hver og einn ábyrgð á því.

Ráðherra góður og alþingismaður góður: Hafðu það í huga að lögin munu standa lengur en þú munt sitja.

Íslensk þjóðernisstefna boðar ekki kynþáttahatur, réttlætir ekki útrýmingu fólks af einhverjum kynþáttum og kallar ekki eftir fasískum stjónarháttum. Íslensk þjóðernisstefna er hugsjón sem tilbiður heiðarbýlið.

Hugmyndafræði heiðarbýlisins er svo samgróin íslenskri þjóðarsál, að við tökum nánast ekki eftir birtingarmyndum hennar í hverju málinu á fætur öðru. Málflutningur byggður á heiðarbýlishugsuninni er svo kunnuglegur að hann hljómar eins og hann sé skynsamlegur og hann kveikir ekki einu sinni hugsunina: Já, eeeen….!

Við ruglum saman sjálfbærni og sjálfsþurftarbúskap. Þetta nýja orð, sjálfbærni, sem á víst að tákna eitthvað voða eftirsóknarvert, það hlýtur að þýða það að við verðum sjálfum okkur nóg og þurfum ekkert á öðrum að halda. Getum borið okkur sjálf og aðrir séð um sig.

Hin tæra mynd heiðarbýlisins er af bónda með nokkrar kindur og einn hrút. Hann heyjar handa kindunum sínum á sumrin svo þær lifi af veturinn. Á haustin slátrar hann nokkrum þeirra og saltar í tunnu og étur þær svo hann lifi sjálfur af veturinn, en setur hinar á svo hann fái ný lömb til að slátra næsta haust og endurtaka hringinn. Svo prjónar hann sér peysu og föðurlandsbrók úr ullinni og sníður sér stakk og skæði úr gærunni. Ó, vei og svei þeim rithöfundi sem gerir grín af þessarri tæru mynd.

Nútímasamfélag okkar er orðið nokkuð flóknara en þetta, en við þekkjum samt þessa mynd og geymum hana í hugskoti okkar. Svo þegar nútíma stjórnmálamönnum verður mál að fimbulfambla þá skjóta þeir örvum sínum beint í þessa inngrónu sjálfsmynd þjóðarinnar. Í samræmi við breytta tíma finna þeir upp ný orð til að hljóma ekki gamaldags. Nú kallast þetta að standa vörð um fæðuöryggi þjóðarinnar. Til þess þarf þjóðin öll að stunda sameiginlegan sjálfsþurftarbúskap í matvælaframleiðslu. Ó, vei og svei þeim krötum sem gera grín af þessarri nýju mynd.

Efnahagskerfi Íslands hrundi og eðlilega er þjóðin nokkuð upptekin af því. Fyrst af orsökunum, en síðan af afleiðingunum og sérstaklega því að ekki skuli vera búið af afmá afleiðingarnar. Þar fyrir utan er eitt mál sem hækkar blóðþrýsting landsmanna og hitar kinnarnar: Það ætlar einhver Kínverji að kaupa íslenskt heiðarbýli. Þetta er ekki bara hvaða heiðarbýli sem er. Þetta er íslenskt nútíma heiðarbýli. Stórt landsvæði, búið að reikna út að það nái yfir 0,3% landsins. Svo harðbýlt að búið er að naga þar upp þá litlu beitarhaga sem þar voru einhverntíma og ríkissjóður búinn að borga landeigandanum fyrir að stunda alls engan sauðfjárbúskap þar lengur. Þaðan af síður ber þetta land annan landbúnað. Í staðinn er bjástrað við lítilsháttar vanburða ferðaþjónustu á sumrum, en á vetrum gnauða kaldir vindar. Arður jarðarinnar, allra þessarra núll komma þriggja prósenta Íslands, framfleytir varla einni fjölskyldu. Ó, vei og svei þeim útlenska auðmanni sem ásælist íslenskt heiðarbýli.

Þá eru íslenskir auðmenn betri. Þeir höfðu vit á að kaupa sér búsældarlegar jarðir. Gjarnan þar sem einhver annar hafði lagt ævistarfi sitt í að rækt upp virtan hrossastofn. Þá var hægt að njóta afrakstursins strax og ímynda sér um leið að maður hefði keypt sér heiðurinn af honum líka. Einn morgun vaknar auðmaðurinn í sveitasælu sinni við ógurlega fjósafýlu, þegar nágranni hans ber skít á tún. Þá kaupir hann þá jörð líka og lokar fjósinu. Bændur brosa í kampinn og fyrirgefa honum dyntina. Hann hefur forframast of lengi á mölinni og aðeins misst tengslin við bændamenninguna, en hann mun jafna sig hér í sveitinni. Því bændur vita að þessi íslenski auðmaður kom hingað til að rækta sveitapiltinn sem blundar innra með honum. Vei, vei, húrrei fyrir íslenskum auðmönnum með sveitamennskuna í blóðinu og heiðarbýlið í hjartanu.

Aðrir eru þeir undanvillingar sem ekki vilja snúa heim, heldur út í heim. Það væri sök sér ef þeir héldu sig þá bara í úlöndum. Hitt er verra þegar þeir koma aftur með útlenska siði. Þessir hafa týnt heiðarbýlinu úr hjarta sér. Þeir tala um alþjóðlega mannréttindasáttmála, loftslagssamninga, hafréttarsáttmála og milliríkjaviðskipti. Þeir láta sér ekki nægja að segja okkur sögur af þessum fyrirbærum heldur vilja að við undirritum slíka samninga, án þess að við höfum samið þá sjálf. Óþjóðlegastir gerast þeir samt þegar þeir vilja að við setjumst til borðs með þessum skriffinnum og tökum þátt í að skrifa samningana. Vont er það örugglega, en verst ef það tryggir ekki stöðu íslenska heiðarbýlisins. Og þó….. það er von, þeir eru að tala um að þetta ESB muni styrkja búsetu í harðbýli. Verður það þá eftir allt ESB sem mun bjarga íslenska heiðarbýlinu sem fólkið á mölinni (malbikinu) hefur forsmáð? Ó, vei og svei! Á ég að segja NEI eða bjargar JÁ íslenska heiðarbýlinu?

Vor íslenska þjóð er dugmikil og vel menntuð, hér þekkist hvorki ólæsi né hungur. Við eigum holl matvæli og mikla orku. Undir lok heyanna er IKEA bæklingurinn borinn í hvert hús og í upphafi aðventu er bókalisti félags íslenskra bókaútgefenda borinn heim. Við höllum okkur aftur í innflutta hægindastólnum og heyrum óminn í innflutta útvarpinu af umræðu um einhverja krakka sem eru svo illa læs að þau skilja ekki samhengi lesmáls. Á eftir heyrist önnur rödd sem segir okkur að Háskóli Íslands verði senn einn af 100 bestu háskólum í heimi. Við rísum rólega á fætur, teygjum okkur í Ikea +365 pottinn, hellum í hann River rice hrísgrjónum, sækjum Tetra Pak fernuna í Whirlpool ísskápinn, dásömum íslensku mjólkina sem streymir í pottinn, setjum hann á hlóð… – afsakið, Bauknecht eldavélina – og kinkum kolli meðan við hlustum á kjarnyrtan forustumann íslenskrar landbúnaðarmenningar vara við því að ef einn Kínverji nær að leggja undir sig heiðarbýli, þá verði þess ekki langt að bíða að þeir hefji hrísgrjónarækt í fögrum sveitum Eyjafjarðar. Ó, vei og svei, við verðum að forða íslenska heiðarbýlinu.

Útlendingar eru viðsjárverðir. Það má sosum eiga við þá einhver viðskipti, en ekki líða þeim vetursetu. Það hvað þeir eru viðsjárverðir sést best á því hve halloka við förum í samningum við þá. Samt sigum við okkar færustu samningamönnum á þá, uppgjafa stjórnmálamönnum úr utanríkisþjónustu og stjórnum orkufyrirtækja landsmanna. Þessir menn hafa hingað til kunnað að hygla sínum nánustu, svo þeir hljóta að kunna að gæta hagsmuna. Hvað er þessi nýi forstjóri Landsvirkjunar að tala um að íslensk orka sé seld stóriðju á of lágu verði? Veit einhver hver þessi maður er, hefur einhver séð hann áður í framboði? Ætlar hann að ráða útlenska sérfræðinga til að semja við stórfyrirtækin um raforkuverðið? Ætlar hann kannski að borga þeim ofurtaxta og greiða þeim í erlendum gjaldeyri? Ó, vei og svei, íslenskum samningamönnum er einum treystandi til að gera verðmæti úr þessum andskotans, skítköldu, gróðursnauðu, grjótheiðum.

Við Íslendingar vitum best og kunnum best að fara með gæði íslenskrar náttúru, frá hæstu heiðum og út á dýpstu mið. Við skulum ekki undirgangast fjölþjóðlega samninga sem skuldbinda okkur til gagnkvæmni í samskiptum. Við skulum bara gera tvíhliða samninga með einhliða áherslu á að Íslendingar megi fjárfesta erlendis og útlendingar megi koma hingað til lands til að kaupa af okkur vörur og þjónustu, ef þeir eru með return-farmiða í farteskinu. Það er aðeins eitt sem getur forðað íslenskri þjóð frá að glata sérstöðu sinni í hinni skelfilegu alþjóðavæðingu: Ísland er og skal vera heiðarbýli heimsins.