Nú er komið að því að efna heit frá síðasta Smugubloggi og fjalla um verðmætasköpun.

Öll verðmæti verða til við framleiðslu, öll framleiðsla verður til við vinnu, vinna skapar arð. Loftbóluhagkerfi verður til þegar menn halda að þeir hafi fundið leið framhjá þessu 1. grundvallarlögmáli hagfræðinnar.

Arður ræðst af framlegð og því getur arðsemi aldrei orðið meiri en verðmætasköpunin. Vegna þessa 2. lögmáls hagfræðinnar er arðsemi umfram framlegð hagkerfisins ekkert annað en blekking. Loftbóluhagkerfið springur þegar menn ætla að þrýsta ímynduðum arði út úr loftbólunni.

Peningar eru ekki verðmæti, þeir eru skiptimynt í formi ávísunar og geta ekki skapað arð. Hugmyndin um að hægt sé að verðtryggja peninga eða ávaxta þá, fellur á þessu 3. grundvallarlögmáli hagfræðinnar.

Arðrán er þegar aðrir hirða arðinn en þeir sem skapa hann, eða taka til sín stærri hluta arðsins en þeim ber. Slíkt arðrán er hin þekkta misskipting auðs með tilfærslu raunverulegs arðs. Þegar menn hins vegar ætla að hirða til sín arð umfram framlegð af verðmætasköpun, þá fellur hagkerfið.

Þessi grundvallarlögmál hagfræðinnar þarf að hafa í huga við lestur þess sem á eftir fer.

Af hverju ávaxtast sparnaður ekki?

Sparnaður er ekki verðmætasköpun og felur ekki í sjálfum sér neina ávöxtun. Það er eðli sparnaðar að rýrna á sparitímanum, en það getur samt verið skynsamleg ráðstöfun að leggja fyrir sparnað. Þegar Egyptar söfnuðu korni í hlöður sínar í 7 gjöful ár, til að nota á þeim næstu 7 mögru árum sem spáð var, vissu þeir að kornið myndi ekki ávaxtast í hlöðunni heldur rýrna. Hvort heldur safnað er birgðum af mat, endurseljanlegum vörum eða ávísunum (peningum), þá ávaxtast sá sparnaður ekki í geymslunni. Ekki heldur þótt geymslan heiti lífeyrissjóður.

Forsjálni sparnaðar liggur ekki í því að hann vaxi í sparibauknum, heldur í því að þrátt fyrir að hann rýrni eitthvað í bauknum, kemur hann sér betur síðar en nú. Vilji menn ávaxta fjársparnað, verður það aðeins gert með því að verja fénu til nýrrar verðmætasköpunar, til arðbærrar framleiðslu. Þetta er hægt að gera með beinum eignarhlut, t.d. hlutabréfum, eða með láni til framleiðenda. Ávöxtunin kemur öll af hinni nýju framleiðslu og ræðst af arðsemi hennar. Þess vegna er sama hvaða ávöxtunarkröfu fjármagnseigendur, t.d. lífeyrissjóðir, setja sér, arðsemi lífeyrissparnaðar umfram verðmætaaukningu í hagkerfi þeirra er óraunhæf. Kóngur vill sigla en byr hlýtur ráða.

Það er eðlilegt að aðgerðalaus sparnaður rýrni á sparitímanum. Það er hins vegar hvorki eðlilegt né ásættanlegt að hann brenni upp á verðbólgubáli. Lítilsháttar verðbólga og einnig verðhjöðnun rúmast innan heilbrigðs hagkerfis og ferkar verðbólga en hjöðnun ef hagkerfið er að vaxa. Þegar sparnaður fólks, þ.m.t. lífeyrissparnaður, rýrnaði á verðbólgubáli efnahagsóstjórnar, datt einhverjum í hug að verðtryggja fé. Þetta var jafn galin hagfræði og sú sem leiddi til verðbólgunnar, en alveg í stíl við ýmsar aðrar hugmyndir á sama tíma um að hægt væri að snúa á lögmál hagfræðinnar með tilskipunum. Eru lesendur nógu gamlir til að muna eftir vísitölubrauðum, verðlagsráðum landbúnaðarvara, fiskverðs, sements, …..?

Af hverju er ekki hægt að verðtryggja fé?

Nú ætla ég ekki að fara út í orsakir núverandi efnahagskreppu, en aðeins að segja það að í Hruninu varð alvöru tjón. Það var ekki aðeins platfé sem sveif úr sprungnum blöðrum og upp til “moneyheaven” heldur líka alvöru fé sem fólk vann fyrir en tapaðist í innihaldslausum fjárfestingum, þ.m.t. sumu því sem lífeyrissjóðirnir fjárfestu í. Samhliða varð líka tap af völdum hærri tilkostnaðar, einkum vegna gengisfalls krónunnar, og rýrnun eigna, m.a. fasteigna.

Við Hrunið kom enn fram hve galið það er að halda að einhverjar tegundir fjárfestinga séu óháðar stórum sveiflum í hagkerfinu. Þar með er hugmyndin um að önnur lögmál gildi allt í einu um skuldabréf en hlutabréf og hægt sé að verðtryggja skuldabréf þannig að þau hrynji ekki þegar allt annað í fjármálakerfinu hrynur. Með því halda skuldabréfaeigendur að þeir geti, hvað sem tautar og raular, fengið arð þótt andlag skuldarinnar rýrni.

Vísitölubinding fjármuna, svokölluð verðtrygging, hefur ruglað fólk svo í ríminu að það heldur að eftir að lánað hefur verið í stórum stíl út á fasteignaveð, þá eigi það ekki að hafa nein áhrif á fasteignaskuldirnar þegar fasteignaverð fellur. Þessi blekking lifði m.a. á því að klippt var á samhengið milli láns og þess sem lánað var til með því að fasteignalánin voru ekki einu sinni verðtryggð með fasteignavísitölu heldur með vísitölu brauðs og brennivíns.

Við Íslendingar erum, sem betur fer, ekki komin svo langt frá raunheimum að við höldum að kálið vaxi í kjörbúðinni. Við skiljum áhrif kalára, sprettusumra og aflabragða og getum dregið af því þá ályktun að engin vara og engin vinna er í raun verðtryggð eða verðtryggjanleg. Þegar ekkert það sem peningar eru skiptimynt fyrir er verðtryggt geta peningarnir ekki verið það heldur. Lesandi góður, hugsaðu málið og treystu þinni eigin skynsemi, hún er alveg nógu heilbrigð til þess. Verðtrygging er ekki til, ekki frekar en líftrygging.

Arðrán auðmagns af vinnandi fólki

Þessi pistill er orðinn of langur til að gera arðráni betri skil að þessu sinni, en ég bendi lesanda á að rúllu aðeins upp eftir skjánum á eftir og lesa aftur það sem ég sagði snemma um hvað arðrán er. Setjum það svo í samhengi við það hvernig við deilum á okkur afleiðingum Hrunsins. Segi þó þetta til að botna umfjöllunina að ofan:

Ef menn ætla að ná út sjálfskipuðum arði af fjárfestingu, í þessu tilviki skuldabréfum, þrátt fyrir áföll í hagkerfinu, þá ná menn honum aðeins með arðráni, með því að blóðmjólka til sín arð af vinnu skuldaranna. Þegar áfall hagkerfisins varð jafn stórt og Hrunið, þá er þau verðmæti ekki einu sinni að fá. Þess vegna hefði spurningin til hagfræðistofnunar HÍ ekki átt að vera hvort bankarnir hefðu svigrúm til að lækka skuldabyrði heimilanna, heldur hvort heimilin hefðu svigrúm til að halda uppi sparibrókum tiltekinna fjármagnseigenda með beltum og axlaböndum.

Það tjóir ekki að saka þá sem benda á nauðsyn þess að hætta verðtryggingarruglinu, um að vera vonda við aldraða og öryrkja. Lífeyrissjóðirnir hafa tapað fé á röngum fjárfestingum, þeir töpuðu á fjárfestingum í loftbólum útrásarvíkinga og þeir tapa líka á lánum til fjárfestinga sem hafa rýrnað í verði, svo sem húsnæðis heimilanna. Verðtrygging fjárskuldbindinga er nefnilega reikniskekkja sem stenst ekki raunveruleikann. Því fyrr sem við tökum þá reikniskekkju út úr hagstjórnaráætlunum okkar, því fyrr getum við farið að ástunda vitræna hagstjórn.

Hvað er mikilvægast við þá staðreynd að verðmæti verða til við framleiðslu?

Um það ætla ég að fjalla í næsta smugubloggi.

Sjá einnig: Leitin að kjarnanum