Hulda Björg Sigurðardóttir

Kristín Þorsteinsdóttir, fréttamaður, fjallar um fólk og félagslega hegðun í pistli í Fréttablaðinu í dag http://visir.is/erum-vid-verri-en-annad-folk-/article/2012702069965. Þar kemur hún með hugmynd um mannfræðirannsóknir sem leið til hliðar við eða í stað glæparannsókna. Mér finnst þetta góð hugmynd.

Á sínum tíma var ég ekki mjög hrifin af því að draga ráðherra Hrun-stjórnarinnar fyrir Landsdóm. En úr því það var gert, af hverju bara forsætisráðherrann? Eins og komið er finnst mér samt þurfa að klára málið. Aðalatriðið er nefnilega ekki sakfelling heldur að finna út úr því: Í fyrsta lagi af hverju menn gerðu það sem þeir gerðu, í öðru lagi hverjir voru áhrifavaldar og hvernig. Það er að segja koma hlutunum í rétt orsaka samhengi. Það er til skoðunar víðs vegar í samfélginu af hverju fólk sýnir siðlausa og óheppilega hegðun en af “eðlilegum” ástæðum hafa “valda”-menn yfirleitt farið sínu fram og fengið að fara sínu fram, fengið til þess góðan stuðning hjá sinni hjörð, án þess að farið væri ofan í saumana.

Ég hef kynnst og lesið um mannfræðirannsóknir á nokkrum námskeiðum  í mannfræði í H.Í. Eins og kemur fram hjá Kristínu Þorsteinsdóttur er tilgangur þeirra ekki að fella dóma heldur raða saman heildarmynd. Meðal lesefnis var greinasafn um heimsvæðinguna: The Anthropology of Globalization, 2008. Ritstj. J. X. Inda og R. Rosaldo. Þar er að finna greinar um Fjármagn á flakki (Itinerant Capital) en ein þeirra er eftir Karen Ho og er um Wall Street bankana. Þar er sögð saga um það sem virðist vera fyrirmynd þess sem gerðist hér á landi, bara áratug seinna.

Eins og ég nefndi er ég fylgjandi því að rannsóknum í máli fyrrv. forsætisráðherra verði haldið áfram til þess að draga fram þá ferla sem lágu að baki meðvirkni ríkisstjórnar Íslands í íslenska Wall Street ævintýrinu. Dómur í því máli finnst mér litlu skipta. Sakfelling hefur að vissu leiti farið fram og einstaklingarnir fjórir sem hlut eiga að máli munu ekki hljóta af meira ámæli en orðið er. Hins vegar gætu böndin borist að öðrum.

Ég óska gleðilegs árs, 2012.

Ég ætlaði að skemmta mér meira við að skrá hugleiðingar mínar síðustu mánuði en minna varð úr því. Í staðinn lauk ég síðasta námskeiðinu sem ég hef hugsað mér að taka við HÍ og jafnframt diplómanámi um heimsvæðingu, fjölmenningu og þriðja námskeiðinu sem bar nafn með rentu: Ímynd, vald og framandleiki. Námið var innan mannfræði. Fyrir bragðið verð ég vonandi hæfari til þess að tjá mig um málefni líðandi stundar sem takmarkast ekki lengur við “Þjóð forsetans” eða “landið okkar” eins og sumir veðurfræðingar segja.

Það sem kveikti á mér á þessum fimmta degi ársins var blaðsíða 18 í Fréttablaðinu auk myndarinnar um Innherjarán á RÚV í gærkvöld. Ég hef lengi velt fyrir mér þeirri fórnarlambs-stöðu sem allur almenningur er í gagnvart áróðri og blekkingum og stundum beinlínis lygum vegna þess einmitt hve þekking dagsins í dag er umfangsmikil sem aftur stafar af tækniþróun og internetinu. Hagsmunaaðilar á öllum sviðum leitast við að stjórna því hvað við fáum að vita og ýmsir fjársterkir og stórir aðilar, og þeir aðrir sem vilja og geta,  beita sálfræðibrellum miskunarlaust gagnvart okkur sem neytendum. Björn  S. Lárusson fjallar um þátt “spunameistaranna” sem hann kallar reyndar málaliða annars vegar og heinskilningslega upplýsingamiðlun hins vegar sem hvort tveggja heyrir undir Almannatengsl sem fag og fræðigrein. Vandamálið fyrir almenning er að vita hvenær upplýsingafulltrúi er spunameistari og hvenær heiðarlegur upplýsingafulltrúi.

Því miður snýr vandamálið ekki bara að valdalitlum almenningi heldur einnig  þeim fulltrúum almennings sem valdir hafa verið til þess að gæta hagsmuna hins almenna borgara. Spuna- og blekkingameisturum ásamt og með beinum lygalaupum hefur tekist að koma ár sinni svo vel fyrir borð að vandséð er um afleiðingar fyrir alla heimsbyggðina. Þetta mátti sjá í áður nefndri heimildamynd um Wall Street fjármálaelítu, – ekki bara Bandaríkjanna – heldur alls heimsins, í gærkvöldi. Ef einkavæðingin á Íslandi hefði verið aðeins þróaðri í frjálshyggju átt þó einkum Ný-frjálshyggju áttina þá væri Sigurður Einarsson, Kaupþingsmaður, seðlabankastjóri í dag og aðrir töframenn íslenskra fjármála í feitum embættum innan hagstjórnar og efnahagsmála. Og ef við lítum á þekkingargeirann að baki Wall Street elítunni sem stjórnar áfram Bandaríkjum Norður Ameríku og hefur þar með mikil völd í heiminum öllum, þá stjórnar þessi sami hópur í efnahags og fjármáladeildum í mörgum af þekktustu – og virtustu háskólum Bandaríkjanna og þar með þekkingarmótun komandi kynslóða.

Það var líka önnur tilvitnun á bls. 18 í Fréttablaðinu sem vakti áhuga minn vegna fyrri vangaveltna: Framsetning og túlkun skoðanakannana. Það fyrsta sem ég lít eftir þegar ég spái í skoðanakönnun er hversu margir taka þátt. Það er svo langt frá því að mér takist að sjá það í öllum tilfellum. Sérstaklega man ég eftir könnun um 38% fylgi við Sjálfstæðisflokkinn eftir Landsfund hans í haust. Ég leitaði á heimasíðu við komandi aðila og fann ekkert. Þessu finnst mér að fjölmiðlar verði að breyta og setja sér reglur um meðferð þessara talna því það er gjarna tönnlast á niðurstöðum sem eru jafn falskar og Jónas bendir á í pistli sínum.

Þeir sem mæra einkarekstur á öllum sviðum og réttlæti fjáls markaðar mega að sjálfsögðu spinna eins og aðrir. Þeir eru meðal þessara 7 miljarða ~ 7000 000 000 manna sem paufast um jörðina í misgóðu ástandi.

Sem betur fer eru aðrar hugmyndir að fá aukið vægi  eftir að uppýsingamáttur intnternetsins hefur sýnt okkur hvernig þessi sjálfhverfa skepna með rökhugsun sinni og vísindum er komin vel áleiðis við að eyðileggja umhverfi sitt. Þetta heitir á góðri íslensku að skíta í bælið sitt eða skjóta undan sér hestinn. Vandamálið virðist vera að þessi tegund – menn, – lítur á sig, sína fjölskyldu, sína “þjóð” (hvernig skilgreinum við það fyrirbæri?) eða bara sinn hóp sem menn og aðra eitthvað annað. Þannig hefur það verið frá aldaöðli.Til dæmis er talað um upphaf lýðræðis hjá Grikkjum. Hvorki þar né í kenningum Bretanna á 16. og 17. öld var um eiginlegt lýðræði að ræða ef við skiljum orðið bókstaflega. En allir geta lesið söguna sem eru læsir, – bara opna tölvuna. Það þarf varla að taka fram að karlkyn manna hefur alltaf stjórnað heiminum og gerir enn. Það eru tölfræðilegar upplýsingar á bak við það. Þeir eru að sjálfsögðu ekki allir “vondir” en það blasir við að meðal þeirra eru einræðisherrar, mafíuforingjar og aðrir glæpamenn gegn mannkyni – auk þess, -  sem ekki er áberandi í umræðunni, – að menn af þessari tegund hafa stundum völd innan alþjóðlegra stofnanna sem eiga að vinna í samræmi við markmið Sameinuðu þjóðanna um frið og mannréttindi.

En þá ætla ég að opna á tilefni þessa pistils. Vandana Shiva, sem berst fyrir lífið,  er stödd hér á landi. Hún hefur verið kynnt í fjölmiðlum undanfarið og fengið verðskuldaða athygli. Ég verð að viðurkenna að ég þekkti ekki til hennar undir eigin nafni fyrr en nú. Hins vegar hefur málstaðurinn verið að síast inn á undanförnum árum og áratugum og það sem hún ætlar að fjalla um náð mínum eyrum að einhverju leiti. Þó verð ég að viðurkenna að fremur stutt er síðan ég áttaði mig á samhenginu milli erfðabreyttra plantna og iðnaðarbúskapar stórfyrirtækja. Stórfyrirtækin og þeirra verk tengd mannréttindabrotum voru mér betur kunn vegna ál-umræðunnar hér á landi og vegna eyðingar skóga.

Ég ætla því að kaupa bókina með úrvali úr verkum hennar sem kemur út hjá Sölku í dag.

Síðastliðið vor fékk ég í hendur bók sem ég hafði vonast eftir um tíma. Kristín Hildur Sætran, heimspekikennari, er í hópi nokkurra heimspekinga sem hafa tekið sér fyrir hendur að koma heimspekilegri hugsun og umræðuhefð á framfæri við Íslendinga.

Bókin heitir: Tími heimspekinnar í framhaldsskólanum og er rit no. 15, 2010 í ritröð Heimspekistofnunar Háskóla Íslands. Óhætt er að segja að vanþekking á því hvað heimspeki er og þar af leiðandi vanmat á gildi heimspekilegrar aðferðar hafi ríkt hér á landi til skamms tíma. Markhópur þessarar bókar eru kennarar og stjórnendur framhaldsskóla ásamt nemendum. En bókin er gagnleg öllum sem hafa áhuga á að tileinka sér gagnrýna og yfirvegaða afstöðu til manna og málefna og vanda samskipti sín við annað fólk. Það eru ekki bara unglingarnir sem þurfa að mæta breytilegum heimi og óreiðunni eins og margir hafa reynt á eigin skinni undanfarin ár. Reyndar blasir við í dag að fæstir virðast vita hvað snýr upp eða niður hvort sem er í nærumhverfi, á landsvísu  eða heimsvísu. Það getur því oft verið erfitt að ræða málin.

Ég ætla að tipla um bókina og draga fram nokkur atriði sem mér finnst höfða til allra. Fæst okkar pæla í því að við lærum að hugsa. Það gerum gerum við jafnóðum og við öðlumst reynslu en þó sérstaklega með því að læra að tala. Tungumálið er því tæki til þess að æfa og aga hugsun. Tilveran kemst á form meðvitaðrar hugsunar og þá förum við að spyrja spurninga eins og Kristín Hildur lýsir  í inngangi bókarinnar. Bæði Inngangur bókarinnar og 1. kaflinn: Vantrú á gildi heimspekinnar eiga erindi til allra. Sama má segja um 3. kafla: Unga fólkið í skólastofunni. Áhugavert er að rifja upp eigin líðan sem nemanda: þegar við spurðum sjálf okkur til hvers við værum í skóla? Og hvað fannst okkur um kennslu og námsefni? Í 2. kafla finnst mér Ávinningur heimspekinnar, á bls. 64, sérstaklega áhugaverður. 4. kaflinn: Brottfall og námsleiði er upplýsandi og kemur sjálfsagt mörgum á óvart sem lítið velta fyrir sér skólamálum.

Í 6. kaflanum: Samþætting heimspekinnar er fjallað um nokkur mikilvæg grundvallaratriði í heimspekilegri aðferð. Eins og kemur fram í bókinni eru þetta hlutir sem að hluta til eru almennt viðurkenndir og innbyggðir í námsskrár ýmissa greina eins og kemur fram í 5. kafla. Kristín Hildur nefnir nokkra þætti sem þurfa að vera til staðar ef kryfja á mál heimspekilega, – eða segja má: af alvöru -, með það fyrir augum að ná árangri. Í stuttu máli: að hugsa frjálst, af spurn og forvitni. Virða skoðanir annarra og tjá eigin skoðanir með rökum og af kurteisi. Hún skýrir þessa þætti í 5. kafla, á bls. 115. Hún talar einnig um reglur heimspekilegrar samræðu í skólastofunni þar sem til viðbótar við það sem að ofan er sagt er ætlast til: hlustunar á það sem sagt er, sá sem talar geti það ótruflaður og það sem hann segir skuli vera viðbrögð við fyrri fullyrðingum um málefnið (bls. 154). Allt eru þetta hlutir  sem eiga við í allri málefnalegri umræðu. Heimspekilegar spurningar, bls. 149, er athyglisverður kafli um spurningar og svör. Það skilja ekki allir spurningar á sama hátt og svörin verða oft mörg, mismunandi sjónarhorn eins og sagt er. Þess vegna er líka samræðan. Kristín Hildur tekur skemmtilegt dæmi af rassálfunum í bók Astrid Lindgren sem eru á sífelldu iði og síspyrjandi, leysa vandamálin og nýta tækifærin jafnóðum og þau koma upp.

Síðasti hluti bókarinnar, 7. kafli og lokaorð, er síðan almenns eðlis og eiga erindi við hvern sem er.

Ég vil þakka Kristínu Hildi fyrir frábært framtak og mikla eljusemi sem hún hefur sýnt af einskærum áhuga fyrir mannlegri velferð.

Ég var að lesa athyglisvert viðtal við Linn Getz, lækni og heilbrigðisvísindakonu í Fréttablaðinu, 13. ágúst s.l.: Lífsreynslan hefur áhrif á heilsufar. Í undirfyrirsögn segir: “Læknisfræðin hefur málað sig út í horn með því að einblína um of á líffræði líkamans og hunsa mikilvægi ævisögu og umhverfis sjúklinga”… Einu sinni var til rómantísk mynd af “Lækninum” sem við höfum reyndar séð  í bókum og sjónvarðsþáttum. Hann þjónaði samfélaginu á afmörkuðu svæði og þekkti yfirleitt þá sem leituðu til hans og hafði þar af leiðandi aðgengi að hinu persónulega -  lífsreynslu og aðstæðum – skjólstæðinga sinna.

Í nútíma samfélagi hefur þetta horfið. Nú er vélhyggjan ráðandi afl meðal fjölmargra innan heibrigðisstétta og ekki bara það – heldur blómstrar frjálshyggju- og markaðsandinn þar sem annars staðar í samræmi við samfélagsþróun undanfarandi áratuga. Ýmsir hafa velt því fyrir sér hvers vegna fólk er orðið svo ginkeypt fyrir því sem á sínum tíma var kallað “skottulækningar”. Ef leitað er svara við því má ef til vill fyrst nefna að alvöru lækningar og heilbrigðisþjónusta, sem byggir á vísindalegri þekkingu og sem nær árangri þegar á reynir, á í samkeppni á markaði við hliðarlækningarnar sem ég minntist á áðan. Einnig kemur til það sem Linn Getz fjallar um í viðtalinu að alvöru læknarnir hafa margir hverjir málað sig út í horn vegna “vélhyggju” og sjónarmiða er tengjast afkomu í nútíma neyslusamfélagi. Einnig er það spurningin um aðgengi að persónulegri þjónustu.

Hvenær er heilbrigðisstarfsmaður í heilbrigðisþjónustu

Sem lyfjafræðingur hef ég lengi haft áhuga á heilbrigðisþjónustu. Nú er starfssvið lyfjafræðinga tvískipt. Annars vegar svið heilbrigðisþjónustu  og hins vegar  svið framleiðslufyrirtækja sem sem selja vöru sína á alþjóðlegum markaði. Apótek (eða Lyfjabúðir á stofnanamáli) eiga að sjá um þjónustu á heilbrigðissviði. Á 9. og 10. áratugnum voru flestir – lyfjafræðingar, stjórnmálamenn og ef til vill fleiri – sammála því að breyta þyrfti reglum um rekstrarleyfi apóteka þótt ekki væru menn sammála um hvernig. 1992 var stofnuð apótekskeðja og á einum áratug hafði tveimur keðjum tekist að sölsa undir sig um og yfir 90% af apóteksrekstri utan spítala – oft með bolabrögðum gagnvart þáverandi eigendum apóteka, en það er saga sem þeir einir geta sagt. Stærsti áhrifavaldurinn um það hvernig kerfið breyttist var breytingarnar á stjórn samfélagsins og með fylgjandi fjármálavæðing: Fjárfestar sáu sér leik á borði.

Í stað þess að heilbrigðissjónarmið væru gerð að kjarna í rekstri apóteka varð áherslan á verslun með lyf og aðrar vörur. Það fer því fremur lítið fyrir lyfjafræðingum sem heilbrigðisstétt, sem nýtir þekkingu sína beint í þágu almennings. Þá breytingu hefðu sumir viljað sjá. Hlutverk lyfjafræðinga í apótekum eru eftirfarandi með vægi í nokkurn veginn þessari röð: 1) Verslunarstjóri sem gætir hagsmuna eigenda fyrirtækisins og er undir stífum aga þeirra. 2) Umboðsmaður Tryggingastofnunar ríkisins og þarf að eyða umtalsverðum tíma í umræður við fólk um lyfjakostnað og verðlagningu. 3) Faglegur umsjónarmaður í umboði Lyfjastofnunar og Lyfjaeftirlits. 4) Ef einhver tími er afgangs: Viðræður við fólk um lyfin og verkanir þeirra. Þess má geta að fyrir 5-6 árum var aðstoðar fólk lyfjafræðinga verst launaða starfsfólkið í VR ásamt starfsfólki snyrtivöruverslana.

Að mínu mati eru lyfjafræðingar í apótekum því ekki í heilbrigðisþjónustu nema sem aukahlutverki sem mér finnst að ætti að vera þeirra aðalhlutverk á þessum vettvangi.

Það er þetta með kerfin. Í öllum kerfum ganga hlutirnir eftir vissum ferlum – regluverki eða skipulagi.

Það skal engan undra þótt mannveran sé kerfisvera. Hún hefur þróast smátt og smátt með því að uppgötva að öll tilveran er allsherjar grautur af kerfum og síðan komist að því að öll ganga þau eftir eðlis-, efnafræðilegum lögmálum (sem myndi vera það sama). Þar með talið hún sjálf og alheimurinn. Þar kom á einstökum þróunarferli að hún gat sjálf búið til kerfi.

Öll eru þessi kerfi mjög næm og viðkvæm fyrir orkusveiflum þannig að ekkert tvennt er nákvæmlega eins. Það þýðir meðal annars að engar tvær manneskjur eru eins. Þær hafa því mismunandi áhugasvið þegar kemur að því að gera eitthvað. Sumar hafa bara áhuga á að búa til kerfi, aðrar á því að koma öllu og öllum í kringum sig í kerfi og síðan er það flokkurinn sem gerir hvort tveggja. Í sjálfu sér er þetta tilgangur lífsins hjá mönnum – með einum eða öðrum hætti.

En það eru þeir sem bæði smíða kerfin og tekst að koma fólki og náttúrunni inn í þau sem geta verið hættulegir! Þeirra er valdið!

Valdið upplifum við alls staðar ef að er gáð og því áhugavert fyrirbæri sem mætti gefa meiri gaum í daglega lífinu. Sama má segja um frelsið sem ef til vill er flóknara meta.

Reglugerða”fargan” á vegum ESB er eitt af því sem andstæðingar þess tíunda í málflutningi sínum, og þar með frelsisskerðing fyrir íslenska “heims”borgara sem aðild hefði í för með sér.

Nú er það svo að kerfissmíð virðist vera mannleg árátta og oft nauðsyn. Stundum í formi leikja en ekki síður í ábataskyni. Stundum er það einkaávinningur og gróði en einnig er þessi hæfileiki nýttur í þágu lýðréttinda og mannréttinda hvers konar. Það er almennt tilgangur með reglum ESB og einnig hjá Sameinuðu þjóðunum til dæmis.

En sá er ekki tilgangurinn í þeim kerfum sem Íslendingar hafa komið sér upp innan atvinnugreina landbúnaðar og sjávarútvegs. Þar er ætluð útkoma bláber hagsmunagæsla fyrir handhafa arðs og valds innan greinanna. Í sjávarútvegi hefur mönnum tekist vel til eins og lýst er í grein Þorbaldar Gylfasonar í Fréttablaðinu í dag. Í landbúnaði hafa menn ekki verið jafn séðir – enda hagsmunir framleiðenda og vinnslugreina ekki samtvinnaðir eins og í sjávarútvegi. Í landbúnaðinum liggur sem sagt ekki ljóst fyrir hvað verður um það sem almenningur á Íslandi leggur greininni til. Hins vegar má álykta af aldagamalli hefð að hagnaður liggur að mestu hjá milliliðum framleiðenda og neytenda.Og það mekilega er að íslensk stjórnvöld hafa á undanförnum áratugum þegið stefnu sína í málefnum þessara greina frá þeim hagsmunaaðilum.

Vonandi verður breyting á – en það eru blikur á lofti með það. Til dæmis virðist ótrúlega stór hluti kjósenda enn styðja fulltrúa fyrrverandi stjórnvalda á Íslandi  samkvæmt skoðanakönnunum.

Andstæðingar Evrópusambandsaðildar halda fram að einstaklingsfrelsi skerðist með aðild að því. Ég get ekki tekið undir það. Vel þekkt – nú eftir hrun 2008 – er sú spilling sem ríkt hefur í íslenskri stjórnsýslu og hvernig heilu atvinnugreinarnar hafa tengt sig við ríkjandi stjórnmálaöfl nánast frá upphafi lýðveldisins. Vel þekkt nú, segi ég. – Um þetta hefur verið skrifað í meira en tvo áratugi þótt ekki hafi það náð til alls almennings.

Dettur einhverjum í hug að þetta standi til bóta í okkar ágæta, íslenska þjóðræknissamfélagi upp á þrjú- fjögurhundruð þúsund manns án nauðsynlegs aðhalds? Þetta nauðsynlega aðhald kemur að utan frá fjölþjóða- og alþjóðasamtökum, meðal annars Evrópusambandinu.

Mér dauðbrá að sjá rödd Bjargar Evu um blogg og bloggara og fylltist efasemdum um hið nýja einkaframtak mitt: Að prófa að blogga. En það er oft erfitt að sitja inni með skoðanir sínar og eins ef maður er óákveðin er gott að viðra hugmyndir og fá viðbrögð. En auðvitað er það rétt hjá Björgu Evu að ótrúlegt orðbragð og viðhorf sjást allt of oft á þessum vettvangi.

En ég ætla ekki að segja meira í dag enda haft nóg með tæknilegu hliðina á því að vera bloggari.