Kolbeinn Stefánsson

Um miðjan desember í fyrra gagnrýndi ég umfjöllun tímaritsins Frjáls verslun fyrir innihaldslausar yfirlýsingar um fólksflótta. Megin inntak umfjöllunar tímaritsins var að það stefndi í að flutningsjöfnuður yrði neikvæður um 1700 manns fyrir árið 2011. Í greininni var ekkert fjallað um þær forsendur sem þessi áætlun byggði á, en sennilegast er að niðurstaðan hafi fengist með því ætla að flutningsjöfnuður síðasta ársfjórðungsins yrði meðaltal flutningsjöfnuðar fyrstu þriggja ársfjórðunganna. Slík forsenda kallar á umtalsvert hugrekki (heroic assumption) enda ljóst að flutningsjöfnuðurinn sveiflast umtalsvert á milli árstíða auk þess sem þróunin er ólík á milli ára, eins og má sjá í mynd 1.

Það sem ég hafði við spá Frjálsrar verslunar að athuga var ekki hún væri með öllu óraunsæ heldur aðeins að hún hvíldi á hæpnum forsendum sem ekki réttlættu moldviðrið sem hún þyrlaði upp í íslenskum fjölmiðlum. Það hefði einfaldlega verið viturlegra að bíða í 1-2 mánuði, þar til upplýsingarnar lágu fyrir. Það hefði sparað okkur örlitla hysteríu, enda kom á daginn að á síðasta ársfjórðungi 2011 var flutningsjöfnuðurinn neikvæður upp 70 einstaklinga, en ekki þá rúmlega 300 sem hefði þurft til að spá Frjálsrar verslunar gengi eftir.

Nú liggja fyrir tölur um flutningsjöfnuð á fyrsta ársfjórðungi 2012 (sjá mynd 2). Í fyrsta sinn frá hruni eru fleiri sem flytja til landsins en flytja frá því. Það er þó ekki tímabært að halda því fram að þróunin hafi snúist við. Þó mynstur áranna 2010 og 2011 séu ekki eins eiga bæði árin það sameiginlegt að flutningsjöfnuður versnar á milli fyrsta og annars ársfjórðungs. Ef það mynstur skýrist af einhverjum árstíðabundnum þáttum er ekki ósennilegt að flutningsfjöfnuðurinn verði neikvæður á 2. ársfjórðungi 2012 (sem vafalítið mun kalla á stríðsyfirlýsingar um að nýr fólksflótti sé brostinn á).

Til að fyrirbyggja misskilning, rangtúlkanir og útúrsnúning vil ég ítreka að ég er ekki að segja að neikvæður flutningsjöfnuður frá hruni sé ekki eitthvað sem við þurfum að hafa áhyggjur af. Það sem ég er að segja er að þróunin er ekki eins slæm og stundum er látið hljóma. Það er líka spurning hvort þróunin sé ekki umtalsvert betri en við höfðum ástæðu til að ætla í kjölfar bankahrunsins. Til að glöggva sig á því má lesa vandaða skýrslu Ólafar Garðarsdóttur, sem er helsti sérfræðingur þjóðarinnar um fólksfjöldamál.

Umræðan um fólksflóttann er um margt einkennandi fyrir íslenska þjóðmálaumræðu. Umræðan er gegnsýrð af bulli. Augljósustu tilfellin eru þegar fólk líkir Íslandi við Sovétríkin eða Þriðja ríkið. Slíkur málflutningur ógeðfelldur af því hann gerir lítið úr þeim hrottaskap og viðbjóði sem einkenndi umrædd ríki og dregur upp mynd af íslensku samfélagi sem á sér engar stoðir í raunveruleikanum.

Slíkt bull er auðvelt að koma auga á og afgreiða. Það er öllu erfiðara að eiga við ýmsar rangfærslur sem ekki eru “studdar” með fjarstæðukenndum hliðstæðum. Umræðan um fólksflóttann svokallaða er dæmi um slíkt. Annað dæmi er umræðan um íslenskt atvinnulíf. Af umræðunni mætti halda að hér sé atvinnuástand með eindæmum bágt. Þegar maður skoðar talnavef OECD kemur hinsvegar í ljós að svo er ekki. Atvinnuþátttaka er með því mesta sem gerist. Við erum með hátt hlutfall íbúa í launaðri vinnu. Vinnustundir á hvern vinnandi einstakling eru tiltölulega margar samanborið við þjóðir á svipuðu stigi hagþróunar. Það er ekki þar með sagt að hér sé allt í lukkunnar velstandi. Atvinnuleysi er raunverulegt vandamál á Íslandi. Á fyrsta ársfjórðungi þessa árs voru 7,2% vinnuaflsins án vinnu. Því er mikilvægt að skapa störf til að koma atvinnulausum í vinnu. Við erum hinsvegar engu bættari með því að mála skrattann á veginn.

Hér eru þrjár tillögur um hvernig má færa umræðuna á hærra plan: 1) Höldum okkur við þær upplýsingar sem liggja fyrir;2) Látum vera að draga ályktanir um það sem við höfum ekki upplýsingar um (og öflum þeirra upplýsinga sem vantar); 3) Leggjum raunsætt mat á umfang þeirra vandamála sem við stöndum fyrir, þ.e. látum vera að blása þau upp eða að gera lítið úr þeim. Með þessu yrði umræðan ögn vitlegri og líklegri til að skila lausnum á þeim vandamálum sem við stöndum sannanlega frammi fyrir.

Í síðustu viku þyrlaði tímaritið Frjáls verslun (FV) upp miklu ryki með fréttaskýringu um fólksflóttann svokallaða. Á vef ofangreinds tímarits birtir Jón G. Hauksson, ritstjóri þess, pistil þar sem hann leggur út af umræðunni og segir orðrétt:

„Samkvæmt Hagstofunni voru fólksflutningar íslenskra ríkisborgara um 2.500 árið 2009, um 1.700 árið 2010 og fyrstu níu mánuði þessa árs tæplega 1.400 þannig að það stefnir í að þeir verði yfir 1.700 á árinu.”

Á vef Hagstofu Íslands má nálgast þær tölur sem þessi umræða byggir á. Þar kemur fram að árið 2009 voru brottfluttir íslenskir ríkisborgarar 2.466 umfram aðflutta. Árið 2010 var bilið komið niður í 1.703 brottflutta umfram aðflutta. Ritstjórinn fer því rétt með þetta.

Hinsvegar færir hann í stílinn þegar hann fer að ræða þróun ársins 2011. Samkvæmt Hagstofunni var flutningsjöfnuðurinn neikvæður upp á 1.320 manns. Ef ég vildi vera smásmugulegur myndi ég benda á að það sé mun eðlilegra að námunda 1.320 að 1.300 en að 1.400. Það hvort Jón G. Hauksson kunni að námunda er hinsvegar ekkert sérstaklega áhugavert umræðuefni.

Það sem er áhugaverðara er sú ályktun hans að það stefni í að flutningsjöfnuðurinn verði neikvæður upp á a.m.k. 1.700 einstaklinga á árinu 2011.

Ef við gefum okkur að flutningsjöfnuðurinn sé stöðugur frá einum ársfjórðungi til annars þá virðist ályktun téðs Jóns vera rökrétt. Maður deilir 1.320 niður á þrjá ársfjórðunga, leggur niðurstöðuna við 1.320 og fær út að það stefni í að 1.760 (eða yfir 1.700) fleiri íslenskir ríkisborgarar flytji frá landinu en til þess. Flutningsjöfnuðurinn er hinsvegar ekki stöðugur frá einum ársfjórðungi til annars og forsendan verður því að teljast hæpin.

Ein leið til að meta hvort það stefnir í að fólksflóttinn svokallaði verði jafn mikill eða meiri árið 2011 og hann var 2010 er að bera saman flutningsjöfnuðinn fyrir fyrstu 9 mánuði beggja ára. Ef brottfluttir umfram aðflutta voru svipað margir eftir fyrstu 9 mánuði 2011 og þeir voru eftir fyrstu 9 mánuði ársins 2010 þá er ástæða til að ætla að tölurnar fyrir árin í heild sinni verði keimlíkar. Ef munurinn var meiri fyrir fyrstu níu mánuði ársins 2011 en fyrir sömu mánuði ársins á undan gæti það verið vísbending um að munurinn verði líka meiri fyrir allt árið 2011. Tölur um þetta má nálgast á vef Hagstofu Íslands.

Fyrstu níu mánuði ársins 2010 voru brottfluttir íslenskir ríkisborgarar 1.510. Á fyrstu níu mánuðum ársins 2011 voru þeir 1.320. Flutningsjöfnuðurinn hafði þannig batnað um 190 einstaklinga. Miðað við þessar tölur er síður en svo ljóst að brottfluttir umfram aðflutta íslenska ríkisborgara verði jafn margir eða fleiri árið 2011 en þeir voru árið 2010.

Til að fyrirbyggja misskilning þá vil ég taka fram að ég er ekki að segja að það geti ekki gerst að flutningsjöfnuður áranna 2010 og 2011 verði svipaður. Mynstur áranna sem um ræðir eru um margt ólík og fyrir vikið hef ég engar traustar forsendur til að spá því að síðasti fjórðungur þessa árs verði svipaður og ársins á undan. Jón G. Hauksson hefur heldur engar traustar forsendur til að spá því að fólksflutningar til og frá Íslandi verði í besta falli svipaðir fyrir árin í heild sinni. Ólíkt Jóni ætla ég hinsvegar að bíða með að draga ályktanir þangað til að tölurnar fyrir árið 2011 liggja fyrir.

Frá því að bankarnir hrundu hafa ýmsar rangfærslur og misskilningur grasserað í þjóðmálaumræðunni. Sjálfskipaðir talsmenn almennings, handhafar sannleikans og stjórnmálamenn hafa keppst við að skilgreina þennan nýja raunveruleika sem við stöndum frammi fyrir.

Skoski fræðimaðurinn Mark Blyth, sem heimsótti Ísland fyrr á þessu ári, heldur því fram að slík átök séu tíður fylgisiskur efnahagsáfalla enda veki þau upp spurningar um þær forsendur sem var gengið út frá í aðdraganda áfallsins, þ.e. það sem var litið á sem almenna skynsemi.[1] Fyrir vikið skapast svigrúm fyrir nýjar kenningar, en málsvarar þeirra keppast við að greina vandann og leggja til lausnir. Þessi átök snúast að stórum hluta um að túlka staðreyndir upp á nýtt.

Stundum virðist sem að þessi hugmyndabarátta á Íslandi snúist fremur um að halda fram rangfærslum en að túlka staðreyndir. Því er haldið fram að eitthvað hafi gerst sem ekki hefur átt sér stað, jafnvel þó að upplýsingar um það séu aðgengilegar almenningi með lítilli fyrirhöfn.

Flutningar, fæðingar og dauðsföll

Strax í kjölfar bankahrunsins hófst umræða um að það myndi bresta á fólksflótti og var þá gjarnan vísað til Færeyja þar sem íbúum fækkaði verulega á fyrrihluta 10. áratugarins (um 9,3% á milli 1989 og 1995). Þegar líða fór á kreppuna fóru sumir að láta eins og fólk væri að flýja land í umvörpum, og kenndi þá stefnu vinstristjórnarinnar um fremur en bankahruninu. Skattpíning og skuldafjötrar voru helstu skýringarnar.

Það voru allar ástæður til að ætla að ástandið á Íslandi yrði mjög slæmt og mikill fjöldi fólks myndi flýja land, enda var fall íslensku bankanna mikið áfall fyrir lítið hagkerfi. Í því ljósi er afar áhugavert að skoða hvað hefur verið að gerast í raun og veru.[2]

Á mynd 1, hér að ofan, sjáum við árlega fólksfjölgun á Íslandi frá 1850 til 2010. Ef talan er jákvæða þá fjölgaði fólki miðað við árið á undan, en ef hún er neikvæð þá fækkaði því.

Árið 2009 fækkaði íbúum Íslands um 0,54%. Það sem er dramatískt við þessa fækkun er að þetta var í fyrsta sinn frá 1888 sem íbúum landsins fækkaði. Það sem er ekki eins dramatískt er hvað þeim fækkaði lítið. 0,54% borið saman við 9,3% í Færeyjum. Þróunin á Íslandi er líka ólík því sem gerðist í Færeyjum að því leyti að í Færeyjum fækkaði fólki 6 ár í röð, en á Íslandi var íbúum landsins aftur farið að fjölga árið 2010.

Sumsé, eitt ár, 0,54% borið saman bið 6 ár og rúm 9%. En aumingja við.

Flutningar, fæðingar og dauði

Hlutfallsleg fólksfjölgun segir þó ekki alla söguna, enda ræðst fólksfjöldaþróun ekki aðeins af því hve margir flytja til landsins eða frá því heldur skiptir einnig máli hve margir fæðast og deyja á hverju ári. Því getur verið að fólki fjölgi þó svokallaður flutningsjöfnuður sé óhagstæður (þ.e. að fleiri flytjast frá landinu en til þess), enda sé frjósemin slík að hún nái að vega upp á móti brottflutningi fólks.

Í mynd 2 hér að ofan hafa þessi þættir fólksfjöldaþróunar verið sundurgreindir. Annars vegar er flutningsjöfnuðurinn (aðfluttir mínus brottfluttir) og hinsvegar er svokölluð náttúruleg fjölgun (fæddir umfram dána). Myndin sýnir að árið 2009 varð flutningsjöfnuður neikvæður, sem þýðir að fleiri fluttu frá landinu en til þess. Árið 2010 er flutningsjöfnuðurinn enn neikvæður, en þó var nettó brottflutningur fólks meira en helmingi minni en árið áður. Ástæðan fyrir því að íbúum Íslands fjölgaði aftur árið 2010 var því samspil náttúrulegrar fjölgunar og sú staðreynd að nettó brottflutningur fólks dróst saman.

Árin 2009 og 2010 fluttust tæplega 7 þúsund fleiri einstaklingar frá landinu en fluttu til þess. Þegar við túlkun þessar upplýsingar er gagnlegt að skoða þróunina fyrir bæði íslenska og erlenda ríkisborgara.

Íslenskir ríkisborgarar

Á mynd 3 hér að neðan sjáum við flutninga íslenskra ríkisborgara til og frá Íslandi á tímabilinu frá 1991 til 2010.

Það sem er athyglivert við þessa mynd er að flutningsjöfnuðurinn er neikvæður fimmtán af þessum tuttugu árum. Ef við undanskiljum kreppuárin tvö í lokin á þessari tímarunu þá var flutningsjöfnuðurinn neikvæður þrettán af átján árum. Staðreyndin er sú að flest ár þá hafa fleiri íslenskir ríkisborgarar flutt frá landinu en til þess.

Á tímabilinu 2000-2008 var flutningsjöfnuður íslenskra ríkisborgara neikvæður sem nemur um 365 einstaklingum. Hann var aðeins hagstæðari árin 2005-2007, á bólutímanum. Hann var engu að síður neikvæður um tæplega 110 einstaklinga. Það að Íslendingar flytji frá landinu er sannanlega ekki nýlunda og ekki bundið við bankakreppuna. Flutningsjöfnuðurinn snarversnaði hinsvegar við bankahrunið og meðaltal áranna 2009 og 2010 var neikvæður sem nemur 2085 einstaklingum.

Spurningin er hversu margir fluttu frá landinu vegna kreppunnar. Nú er ómögulegt að segja hver þróunin hefði verið ef bankakreppan hefði aldrei átt sér stað. Það er ekki ósennilegt að flutningsjöfnuðurinn hefði haldið áfram að vera neikvæður, þ.e. að einhverjir hefðu flutt í burtu óháð efnahagsástandinu. Ef við gerum ráð fyrir því að þróunin hefði verið sú sama og hún var árin 2005-2007 þá er niðurstaðan sú að flutningsjöfnuður hafi versnað um 3370 einstaklinga vegna kreppunnar. Ef við miðum við 2000-2008 þá voru það um 2708 einstaklingar. Ef við miðum við 1991-2008 þá eru það um 2558 einstaklingar. Þetta er allnokkur fjöldi fólks, en ekkert í líkingu við það sem gerðist í Færeyjum.

Erlendir ríkisborgarar

Mynd 4 hér að neðan sýnir sömu þróun og mynd 3, nema fyrir erlenda ríkisborgara. Flutningsjöfnuður erlendra ríkisborgara er jákvæður allt frá 1995. Eftir 2003 fjölgar innflytjendum mjög hratt og þar fara saman mannaflsfrekar framkvæmir á Austurlandi og nokkuð almennur skortur á vinnuafli.

Árin 2009 og 2010 er flutningsjöfnuður erlendra ríkisborgara neikvæður. Það þýðir að fleiri erlendir ríkisborgarar fluttu frá landinu en fluttu til þess. Það kann að skýrast af kreppunni, en þó er athyglivert að brottflutningur erlendra ríkisborgara byrjaði að aukast strax árið 2006 sem bendir til þess að hluti af þessari þróun skýrist af öðru en bankahruninu. Að sama skapi náði aðflutningur erlendra ríkisborgara hámarki árið 2007 en svo dró verulega úr honum á milli 2007 og 2008. Það er önnur vísbending um að þróunin skýrist a.m.k. að hluta af öðru en bankahruninu, til að mynda lokum framkvæmda við Kárahnjúkavirkjun og álverinu á Reyðarfirði.

Þetta bendir til þess flutningsjöfnuður hefði versnað jafnvel þó að bankarnir hefðu ekki hrunið. Það er sennilegt að hann hefði verið ögn hagstæðari en hann er í dag, þ.e. að fleiri erlendir ríkisborgarar hefðu kosið að vera áfram á Íslandi.

Niðurstaða

Fólksfjöldaþróun á Íslandi í kjölfar kreppunnar er afleiðing samspils ólíkra þátta. Það hefur dregið úr aðflutningi erlendra ríkisborgara og fleiri erlendir ríkisborgarar hafa flutt frá landinu. Kreppan skýrir hluta af þessari þróun en hluti skýrist af öðrum þáttum. Þá hefur fæðingartíðnin hækkað á Íslandi, sem vegur upp á móti brottflutningum. Því er ekki að neita að flutningsjöfnuður hefur versnað í kreppunni og það á bæði við um íslenska og erlenda ríkisborgara. Hinsvegar verðum við að horfa til þess að flutningsjöfnuður íslenskra ríkisborgara hefur verið neikvæður í all langan tíma.

En já, vissulega hefur fólk flutt í burtu frá Íslandi vegna ástandsins, eins og það er stundum kallað. Spurningin er hvort rétt sé að lýsa þróuninni með orðum á borð við „landflótti” og „fólksflótti”. Það er í sjálfu sér engin ástæða til að miða við Færeyjar í þeim efnum. Íbúum þarf ekki að fækka um 9% eða að fækka sex ár í röð til að slík orð eigi við. Það er hinsvegar hæpið að nota slík orð um fækkun upp á 0,54% sem er bundin við eitt ár. Brottflutningar á Íslandi eru ekki þannig að það geti talist alvarlegt vandamál.

Þessi þróun hefði auðvitað geta orðið önnur. Sumir vilja t.d. meina að slæm stjórnarstefna hafi hrakið mikinn fjölda fólks frá landinu. Ég held að það hafi alltaf verið ljóst að kreppan myndi hrekja einhverja úr landi. Það sem kemur mér á óvart er hvað flutningsjöfnuðurinn er þó hagstæður, þrátt fyrir það áfall sem íslenska hagkerfið varð fyrir. Það gleymist stundum í umræðunni að önnur stjórn með aðra stefnu hefði allt eins getað leitt til enn meiri brottflutnings fólks. Ég er ekki að segja að ástandið sé endilega gott, en það hefði getað verið svo miklu verra.