I – Laun listamanna
Það er fátt í heiminum jafn leiðinlegt og að misskilja aðra, nema ef vera skyldi að misskiljast ítrekað sjálfur. Þess vegna er ástæða til þess að endurtaka þetta, svo allir heyri, einu sinni enn: enginn þeirra sem vill endurskoða hina sífellt umfangsmeiri höfundarréttarlöggjöf; löggjöf sem stangast á við skynsemi, meðalhóf og almannaheill; löggjöf sem notuð er til þess að réttlæta gróf einkalífsbrot ríkis og einkaaðila um allan heim; löggjöf sem sviptir okkur ekki bara aðgengi að þekkingu og listaverkum hverra höfundar og uppgötvendur eru löngu látnir, heldur líka lögvörðum rétti okkar til þess að búa til eintök til einkanota – að ljósrita eigin bækur, svo að segja – eða endurnýta, endursemja og endurlista eldri verk; löggjöf sem beitt hefur verið til þess að leggja líf ótal fólks í rúst í nafni almennrar viðvörunar … enginn þeirra, ekki einn einasti, er á þeirri skoðun að listamenn eigi ekki að fá greitt fyrir list sína eða að þeir eigi að þurfa að standa á betli við fólk úti á götu.
Einu sinni enn: Enginn vill svipta listamenn launum sínum. Nema kannski þeir sem kommenta á DV.is. En það er víst efni í aðra grein.
Guðmundur Andri, einsog reyndar fleiri, virðist halda að þetta sé raunin. Það vilji einhver hafa lífsviðurværið af listamönnum. Og í umræðu um það kom hann með pípulagningalíkingu:
Ég ímynda mér að heim til mín komi maður til þess að gera við þvottavélina hjá mér. Þetta er viðkunnanlegur maður og það er gaman að spjalla við hann. Hann klárar verkið með glæsibrag og sýnir mér hvernig þvottavélin virkar sem ný. Og ég segi: Þetta er alveg frábært hjá þér og svo var líka svo gaman að spjalla við þig. Veistu, ég er svo ánægður með þessa heimsókn þína að ég er hreinlega að hugsa um að borga þér fyrir verkið …
[…]
En hvað sem [framtíðinni] líður, og réttlætinu og lýðræðinu og hinu illa eðli vörunnar, þá stendur listamaðurinn nú á götuhornum heimsins og fremur sínar kúnstir með hattkúf fyrir framan sig í þeirri von að vegfarendur hrífist svo að þeir láti smámynt af hendi rakna.
Listamenn eru reyndar alla jafna ekki of fínir til þess að standa á betli. Við stöndum á betli á forlagsskrifstofum í hvert sinn sem við viljum nýjan samning. Hún er fræg anekdótan um forlagið sem frestar útgáfu bókar ítrekað fram í september, þegar það er orðið of seint fyrir höfundinn að leita annað – sá sem hefur ekki lent í neinu þvílíku hefur líklega aldrei gefið út bók, flestir hafa séð það miklu verra.
Við stöndum á betli við úthlutunarnefnd listamannalauna á hverju ári – reynum að útlista eigið ágæti það best við getum, sýna hvað við höfum búið til á liðnum árum og segja frá því eftir bestu getu hvað stendur til að gera nú („kanntu ekki að spila Honky Tonk?“ var ég ítrekað spurður þegar ég var í böskinu og ég sagði alltaf nei). Og fæst okkar bera nokkuð úr býtum.
Við stöndum á betli við ýmsa aðra sjóði – ferðasjóði, kynningarsjóði, þýðingasjóði og svo framvegis.
Sum okkar standa á betli við erlenda agenta og senda ferilskrár og úttektir og prufuþýðingar á útlensk forlög.
Önnur standa eða hafa staðið á betli hjá Thorsurum hinum síðri.
Og listamaðurinn – hvort sem hann er meðvitaður um það eður ei – hyllist til þess að gera sig viðkunnanlegan, fer smám saman nánast að smjaðra fyrir viðtakanda sínum.
Og það er allt satt og rétt.
II – Alltaf sama pípið
Ég ímynda mér að maður skrifi grein í tímarit. Hann leggur sig allan fram, leggst jafnvel í dálitla rannsóknarvinnu, stílar og stílar, reynir að skilja hismið frá kjarnanum, finna alvöru málsins á meðan hann kæfir ekki hugsanlega lesendur sína úr leiðindum – prentar herlegheitin jafnvel út og sendir ritstjóranum í umslagi með alvöru frímerki, svona svo þetta virðist ekki bara vera eitthvað djók. Ritstjórinn skrifar honum síðan til baka – eða bjallar í hann úr skífusímanum, alvöruþrungans vegna – og segir: „Veistu, ég er svo ánægður með þessa grein þína að ég er hreinlega að hugsa um að borga þér fyrir verkið!“
Nema hann sé svo óánægður að hann ætli bara alls ekkert að borga – ætli ekki einu sinni að prenta greinina, helvískur!
Þetta er útúrsnúningur, það veit ég vel, en hann er ekkert verri eða ónákvæmari en að líkja rithöfundastarfinu við pantaðar pípulagningar. Rithöfundastarfið á Íslandi, líkt og víðast hvar annars staðar, hefur alltaf verið þess eðlis að menn vinna fyrst vinnuna sína og biðja síðan, innvirðulegast, um að fá greitt – og yfirleitt fá þeir bara ekki neitt. Einsog t.d. Bjarni Bjarnason fékk ekki neitt núna síðast og Jónína Leósdóttir fær yfirleitt ekki neitt og Þorgrímur Þráinsson, það skiptir engu hvað hann betlar, hann fær bara skít og skömm. Aðrir fá listamannalaun en engin höfundarlaun, vegna þess að svo fáir kaupa bækurnar að það nær ekki upp í kostnað. Alveg sama hvað höfundurinn spriklar mikið í bókabúðum, viðtölum og blaðasmælki, sama þótt hann þvælist á milli upplestra um allan bæ og beinlínis grátbiðji fólk að kaupa bækurnar hans. Tekjurnar rétt duga til að borga umbrotið, prentið, kápumyndina, höfundarljósmyndina, prófarkarlesturinn, kynningareintökin, ritstjórnina, dreifinguna, lagerstarfsmanninum og bóksalanum (fyrir utan alla framkvæmdastjórnina hjá öllum þessum fyrirtækjum, að ónefndu kaffinu!) – en ekki höfundinum, nema kannski oggulitla fyrirframgreiðslu, og stundum er ekki einu sinni hún í boði.
En það breytir sem betur fer ekki hinu að margir fá samt laun fyrir að skrifa bækur. Bæði beinar tekjur og afleiddar. En laun listamanna, fræðimanna og annarra þeirra sem skapa þekkingu, skemmtun og uppljómun eru ekki bundin hugverkasölu órjúfanlegum böndum. Sannast sagna hafa fæstir íslenskir rithöfundar höfuðtekjur sínar af bóksölu – það er eiginlega varla hægt að lifa á íslenskum bókamarkaði, hann er einfaldlega of lítill (það þykir meira að segja mjög tæpt að lifa af bóksölu á sænska bókamarkaðnum, þótt þar séu 30 lesendur á hvern 1 íslenskan). Meðal annars þess vegna fá rithöfundar svona stóran skerf listamannalauna – ef þetta væri einu sinni nálægt því að vera sjálfbær iðnaður væri það óverjandi. Fræðimenn starfa jafnan í (há)skólum og þiggja þannig laun sín líka frá ríkinu – fyrir utan þá sem fá sérstaka styrki. Við hugverkendur fáum semsé bróðurpartinn af tekjum okkar í gegnum opinbera sjóði almennings, skattgreiðenda, þess sama íslenskumælandi fólks og við treystum ekki betur en svo að við læsum þeim fáu rafbókum sem þó koma út með rándýrum (en gagnslausum) afritunarvörnum til þess eins að geta hækkað á þeim verðið upp úr öllu hugsanlegu valdi.
Ég hef sagt það áður og ég segi það enn: No es bueno.
III – Veruleikinn á Íslandi í dag
Íslenskar rafbækur kosta nú talsvert meira en sömu bækur í harðkápu og það án þess, vel að merkja, að höfundar fái hærri prósentu. Íslenskar rafbækur eru líka dýrari þótt framleiðslukostnaður sé ekki nema brot af því sem kostar að framleiða bækur í harðkápu, og það séu engir milliliðir nema forlagið sjálft (og bókabúðir smyrja yfirleitt 20-40% ofan á bókaverð frá forlagi). Þannig kostar Valeyrarvals Guðmundar Andra 2.499 krónur frá Eymundsson, fallega innbundin – og þá er innifalin þjónusta bókabúðarinnar, dreifing, lagerkostnaður, blekprent, band og pappír og þjónusta prentsmiðju – en 3.999 krónur sem rafbók frá Forlaginu – beint af býli, óefnisleg og án milliliða.
Því hefur verið haldið fram að kostnaður við frágang á rafbókum sé miklu hærri en fólk geri sér grein fyrir – það þurfi líka að brjóta um rafbækur (þótt umbrot sé auðvitað bara lítið brot af kostnaði við útgáfu bókar). Nú vill svo til að ég hef talsverða reynslu af bæði umbroti rafbóka – sem ég hef gefið út sjálfur – og af umbroti annarra bóka, fyrst og fremst í gegnum Nýhil en líka Perspired by Iceland. Ég braut um Ást er þjófnaður, bæði fyrir rafbókaútgáfu og prentsmiðju – og það tekur sirka tíu sinnum lengri tíma að ganga frá stuttri bók fyrir prentsmiðju (en maður hefur líka tíu sinnum meira um það að segja hvernig bókin kemur út – rafbókatexti er flæðandi og lýtur ekki sömu fagurfræðilegu stjórn). Ég braut líka sjálfur um Af Steypu – sem var mikið verk, enda eru í henni margar myndir og alls kyns flóknar uppsetningar á ljóðum – og hef setið með vini mínum Hauki Má, margar kaffiþrungnar nætur í gegnum tíðina, hugsanlega stundum vínmettar í þokkabót, og hjálpað honum við umbrot á ljóðabókum, afbókum og skáldsögum. Afbragðs fallegt umbrot.
Ég er semsé ekki bara að fullyrða þetta út í loftið. Ég veit hvað ég er að tala um.
Fyrir fáeinum dögum lauk ég við handrit að nýrri skáldsögu – Illsku. Handritið er lítið eitt lengra en Konan við 1000° eftir Hallgrím, sem ég krakkaði á dögunum – þetta er altso feit og mikil skáldsaga í 70-80 köflum og fjórum hlutum. Ég tók tímann á því hvað ég var lengi að ganga frá henni í skjal sem væri sambærilegt við það sem ég keypti beint af býli (altso Konu Hallgríms) – með réttum inndráttum, kápumynd, titilsíðum o.s.frv. Svo sendi ég hana á Egil Örn hjá Forlaginu með dálítilli skýrslu um framvinduna. Ég gerði dálítil mistök í fyrstu tilraun – ég gleymdi að ganga frá inndráttum í wordskjali þannig að þeir væru þýðanlegir á mobi-formatt – og þá tók það mig þrjú korter. Ég endurtók svo ferlið daginn eftir og áætla að það hefði bætt korteri við tímann (en þá var ég auðvitað búinn að gera ýmislegt, svo sem að hlaða inn forsíðumynd og þvíumlíkt – það tók ekki nema hálftíma eða svo). Með vitleysismistökum tók þetta sem sagt klukkutíma og korter, en hefði ekki þurft að vera nema klukkustund. Það tæki mig ekki minna en viku – og líklega nær tveimur – að brjóta um bók af þessari lengd í InDesign.
Þetta fer að vísu auðvitað nokkurn veginn eftir því í hvaða ásigkomulagi bókin er þegar maður fær hana í hendurnar. Ef greinarskilin eru öll út í bláinn og allt í kaosi í wordskjalinu – þá tekur þetta auðvitað lengri tíma. Einsog það tók lengri tíma að ganga frá skjali þegar það barst handskrifað eða vélritað – ekki að sá sparnaður hafi nýst höfundum mikið, það ég veit. En sæmilega frágengið skjal er ekki erfitt viðfangs.
Til samanburðar keypti ég nýlega bók á stærsta rafbókavef Svía, Dito.se, Hjälp vem är jag, sem ljóðskáldið, sálgreinandinn og fyrrum herbergisfélagi minn í Slóveníu, Ulf Karl Olov Nilsson, skrifaði í félagi við sænsku poppstjörnuna Caroline av Ugglas. Hún kostaði sléttar 55 sænskar krónur – það er rúmur þúsundkall í fallinni krónu (fimmhundruðkall, hrunlaust) – og ég fékk hana án afritunarvarnar, sem þýðir að við frúin getum lesið hana saman (hvort í sínum kindlinum) og rætt hana jafn óðum á koddanum á kvöldin. Þetta er nota bene ekki ljóðabók, heldur viðtalsbók í fullri lengd. Á Dito.se virðist það vera reglan að sænskar bækur eru seldar án afritunarvarnar en útlenskar bækur – amerískar, aðallega – eru seldar með afritunarvörn (vegna þess að krafan kemur utan að). Það vill síðan svo skemmtilega til að amerísku bækurnar getur hver tölvulæs maður auðveldlega fundið stelkeypis á netinu – á meðan fæstar ef þá nokkrar hinna sænsku eru fáanlegar nema gegn greiðslu (verð á bilinu 19-169 SEK – 350-3000 krónur). Ný rafbók á Amazon kostar á bilinu 10-15 dollara (1200-1800 krónur) – með afritunarvörn. Ný íslensk rafbók kostar 4.000 krónur – beint frá býli, milliliðalaust.
Íslenska rafbók með afritunarvörn getur maður auk þess ekki notað nema á ákveðið mörgum tækjum (að því tilskildu að maður krakki hana ekki). Ég man ekki hvort þau eru fimm eða sex – það skiptir heldur ekki öllu – en eftir að maður hefur endurnýjað lestölvuna sína ákveðið oft fær maður ekki lengur að lesa bókina sem maður keypti á okurverði, nema maður brjóti lögin (eða haldi upp á 10 ára gamla tölvu inni í geymslu til þess eins að geta lesið Jójó Steinunnar árið 2022). Þetta módel er komið úr tölvuforritabransanum – en það virkar betur þar, einfaldlega vegna þess að tölvuforrit eru fljótt forgengileg – það notar enginn 15 ára gamalt Word og saknar þess enginn heldur. En maður myndi sakna bókanna sinna. Ég myndi sakna bókanna minna. Ég gæti ekki lengur lesið Glæp og refsingu í þýðingu Ingibjargar, vegna þess að ég hefði keypt hana fyrir 20 tölvum síðan – í 286 Victor tölvuna hennar mömmu.
Af sömu ástæðu er áskriftarmódelið ónýt hugmynd – „skýið“ virkar ekki vegna þess að ég vil ekki láta hneppa mig í þann þrældóm að borga fyrir áskrift að bókasafninu mínu eða glata því ella. Og ég vil ekki heldur sitja fastur í hjónabandi við vonda bókabúð og fá ekki aðgang að öðrum – ég vil stunda bókabúðasaurlifnað og leggjast með öllum þeim sem ég vil. Skýið festir mann við Amazon eða iTunes – vegna þess að skýið vill halda í mann, takmarka möguleika manns til þess að eiga viðskipti við aðra. Og einmitt vegna þess að ég á Kindle reyni ég að kaupa bækur annars staðar en á Amazon, þótt það kosti mig aðeins meira vesen. Ég vil ekki að Amazon fái einkaleyfi á mér.
IV – Frjáls hugverk?
Kannski tekst mönnunum að koma sér niður á þjóðskipulag sem snýst ekki um peninga og samkeppni heldur frelsi og jöfnuð og sátt við Móður Jörð – einhvern tímann – þarna úti í framtíðinni – og þá fremjum við list allan daginn handa hvert öðru og okkur sjálfum og guðdóminum; en þangað til það gerist er ekki nema sanngjarnt að listamenn fái greitt fyrir framlag sitt til tilverunnar.
Skrifar Guðmundur Andri í lok greinar sinnar.
Í mörgum löndum eru rithöfundar upp á markaðsöflin komnir – sérstaklega norður í Ameríku – en sú er sem betur fer ekki raunin á Íslandi, nema að afar litlu leyti. Við getum kallað listamannalaun það sem við viljum – við getum kallað þau sníkjur, fjárfestingu, velferð, bætur – en þau eru umfram allt annað lifibrauð. Listamenn fá auðvitað líka inn tekjur héðan og þaðan. Sumt eru beinar tekjur af útgefnum verkum, svo sem tekjur úr bókasafnssjóði (sem eru okkar STEF-gjöld). Annað eru afleiddar tekjur. Ég fengi ekki að lesa upp á bókmenntahátíðum eða skrifa langar greinar um íslenskar bókmenntir í pólsk menningarrit eða stutta pistla í norsk dagblöð ef ég væri bara einhver nilli og ef ég hefði ekki gefið út bækur sem hefðu notið nokkurrar virðingar í „réttum“ kreðsum þá myndi ég einfaldlega mælast sem nilli – ég hefði einfaldlega ekki sama aðgang að menningartímaritum eða útvarpi eða dagblöðum. Bækur eru kúltúrkapítal, aðgöngumiði – þær duga ekki einar og sér, en þær gera það að verkum að þeir sem ráða menningunni veita manni næga athygli til þess að maður nái að sanna sig (eða ekki). Sá sem hefur gefið út bók er ekki nóbóddí, per definition. Hann er með kjöl.
Auðvitað er ekki þar með sagt að ég eigi ekki að fá neitt fyrir seldar bækur – það er í öllu falli ekkert náttúrulögmál sem ég ætla að mæla fyrir. Síðasta bókin mín á íslensku, Ást er þjófnaður (sem fjallar einmitt um skyld efni), er nú loksins komin í sölu á Íslandi – í bókabúðinni Útúrdúr og fáein eintök ættu að detta inn í Eymundsson við Austurstræti eftir svona tvær vikur – og á þau hef ég lagt sex hundruð krónur stykkið, bara fyrir mig (en ég greiði svo tekjuskatt af þessu). Selji ég öll eintökin sem pöntuð voru til Íslands fæ ég því tæplega 40 þúsund krónur fyrir skatt – talsvert minna en ég fékk í frjáls framlög fyrir rafbókina (þótt hver og einn hafi ekki greitt háa upphæð og sumir ekki neitt). Ég er ekki fílósófískt mótfallinn því að maður taki við fé fyrir list sína, jafnvel þótt svo vel vilji til að maður hafi fengið 9 mánuði frá nefndinni. Því síður. En það er ekki fjarri mér heldur að vilja sjá möguleikana í því að hafna einfaldlega markaðnum.
Segjum að við semdum um meiri listamannalaun – fleiri mánuði fyrir fleira fólk – og gæfum eftir dálítið af höfundarréttinum. Segjum að bókasöfn – öll bókasöfn – gætu fengið allar íslenskar bækur ókeypis í rafbókaformi. Það yrði áfram greitt fyrir útlán – við fengjum áfram borgað úr bókasafnssjóði samkvæmt samningum – og það yrði tiltekið sérstaklega í samningum að þetta svigrúm mætti ekki nota til þess að spara fé í innkaupum á harðkápum og kiljum, en öll bókasöfn á landinu, allir skólar, fengju nýjustu bækur forlaganna í ótakmörkuðu rafupplagi sama dag og þær koma út, án endurgjalds.
Eða eitthvað sambærilegt. Segjum eitthvað sambærilegt. Segjum að ríkisútvarpinu yrði heimilt að endurspila upplestur á bókmenntum án frekara endurgjalds – það væri hægt að endurspila bækur á nóttunni, það væri jafnvel hægt að setja á fót heila útvarpsrás sem væri helguð ljóðum og framhaldssögum, bara með því efni sem er þegar búið að taka upp fyrir RÚV og búið að borga fyrir einu sinni. Það væri hægt að setja þetta í streymi á netinu. Ef það væri hægt að sleppa frekari greiðslum fyrir höfundarrétt. Þetta mætti svo færa yfir á allt sjónvarps og útvarpsefni – sem gæti einfaldlega verið aðgengilegt, enda búið að greiða framleiðendum þess laun, og við litum svo á að endalausar greiðslur væru enginn sérstakur réttur, það væri búið að borga og væri haldið áfram að borga í gegnum aðra opinbera sjóði, listamannalaun, fræðimannalaun, ferðastyrki og la tí da. Þið skiljið hvert ég er að fara. Möguleikarnir eru óþrjótandi. Það mætti jafnvel hugsa sér rafbókavef sem allir gætu haft aðgang að ókeypis – en greitt væri fyrir niðurhal með meiri listamannalaunum og í gegnum bókasafnssjóð. Þá gæti ég, búandi í Oulu, haft aðgang að nýjum og gömlum bókum. Fyrir utan alla þýðendurna í þúsund löndum, sem gætu rótað í rafræna bókahaugnum. Auðvitað hefði þetta alls konar afleiðingar – hingað og þangað – þetta gæti komið við tekjustofn forlaganna (rétt einsog það að gera bókasöfn hjólastólavæn rænir forlögin hjólastólabókakaupendum – nema það vill til að í þessu dæmi eru við mjög mörg bundin við hjólastól). Það sem ég á við er: það eru til önnur viðbrögð við afleiðingum en að draga að sér hendur og skelfast. Lífið hefur afleiðingar. Stundum eru kostirnir meiri en gallarnir – en við getum reynt að dempa gallana fyrir því. Og svo heldur lífið áfram. Að hafa afleiðingar.
Fyrst og fremst vil ég að þetta sé til umræðu. Að við sitjum ekki bara hérna hrædd og lemjum í borðið og heimtum að fá borgað samkvæmt hundgömlu lögmáli sem var allt öðruvísi hugsað í upphafi, heimtum að fá borgað samkvæmt bókstafnum, samkvæmt orðinu því orðið er frá guði, í samræmi við lögorð sem er harkalegar sótt með hverju árinu – nú er svo komið að stærstu ríkisstjórnir heimsins eru farnar að íhuga stórfelld mannréttindabrot til þess að gulltryggja réttinn til að rukka fyrir óefnislega hluti – og framlengt í hvert sinn sem eitthvert fyrirtækið sér fram á að missa höfundarréttarvarinn spón úr aski sínum, að eilífu og eilífu amen.
Og framtíðin, þið vitið þarna þegar það snýst ekki allt um peninga og samkeppni heldur frelsi og jöfnuð og sátt? Hún kemur ekki af sjálfu sér. Framtíðin kemur aldrei af sjálfu sér. Við verðum að vinna fyrir henni. Og heimur þar sem listamenn svelta ekki, en þar sem samt er hægt að deila óefnislegum hugverkum þeirra hömlulítið á milli sín, þarf ekki að vera svo fjarlægur – ekki nema við kjósum frekar að óttast framtíðina, að bíða eftir því að hún komi og bíti okkur í rassinn, í stað þess að sækja á og skapa hana sjálf. Framtíðin er ekki ein heldur margar – og fæstar þeirra eru jafn óhjákvæmilegar og þú heldur.
—
Að gamalli venju minni ég á bókina Ást er þjófnaður fyrir þá sem vilja lesa meira um sama efni. Hún fæst hér sem rafbók gegn frjálsu framlagi og það er hægt að kaupa hana í bókabúðinni Útúrdúr á Hverfisgötu eða panta hana á netinu hérna. Að gefnu tilefni vil ég nefna að þetta með að selja hana gegn frjálsu framlagi var aðallega hugsað sem tilraun. Ég held ekki að það sé lífvænlegt módel til framtíðar, þótt það hafi virkað ágætlega í þetta sinn.
