Í dag mun Alþingi taka til annarrar umræðu þingsályktunartillögu 23 þingmanna úr fjórum stjórnmálaflokkum um að fela velferðarráðherra að skipa starfshóp sem undirbúi frumvarp til laga sem heimili staðgöngumæðrun í velgjörðarskyni. Við vinnuna verði m.a. lögð áhersla á að tryggja í fyrsta lagi hag og réttindi barnsins, að tryggja í öðru lagi rétt, sjálfræði og velferð staðgöngumóðurinnar og fjölskyldu hennar, og að tryggja í þriðja lagi farsæla aðkomu hinna verðandi foreldra. Skýrt verði kveðið á um traustan lagaramma, ströng skilyrði og skýrar verklagsreglur við framkvæmd og eftirlit staðgöngumæðrunar sem og hvernig best verði stuðlað að upplýstri umræðu um staðgöngumæðrun í velgjörðarskyni í samfélaginu. Við vinnuna verði faglegt mat og þekking, alþjóðlegar rannsóknir og reynsla annarra vestrænna þjóða lögð til grundvallar.
Málið er vandmeðfarið og viðkvæmt. Umræðan um staðgöngumæðrun hreyfir við innsta kjarna grunngilda okkar. Hún hreyfir við innsta kjarna rótgróins gildismats. Hún er af sama toga og umræðan um fóstureyðingar var á sínum tíma. Hún er af sama toga og umræðan um glasafrjóvgun og tæknifrjóvganir. Hún er af sama toga og umræðan um rétt samkynhneigðra til að ættleiða börn.
Umræðan er þung vegna þess að hún krefur okkur um uppgjör við rótgróin viðhorf, uppeldi og innrætingu, allt það sem við eigum að venjast. Hún krefur okkurum að brjóta upp rótgróin viðmið og meta þau á vogarskálum annarra gilda á borð við mannkærleika, jafnrétti og mannréttindi.
Frá upphafi Íslandsbyggðar má segja að staðgöngumæðrun hafi viðgengist hér. Konur hafa alið börn og fært þau öðrum konum til uppeldis og umráða. Mér er enn minnisstætt viðtal við 20 barna móður sem var sýnt í sjónvarpinu fyrir allmörgum árum. Hún nefndi það sérstaklega, gamla konan, að systir hennar hefði aldrei getað eignast börn og sagði eitthvað á þessa leið: „En ég gat bætt úr því, ég gaf henni tvö. Ég átti nóg.“
Það er svo undarlegt að það viðhorf að kona geti fætt og gefið barn skuli hafa verið svo mikið tabú í samfélagi okkar á seinni tímum. Við erum samfélag sem samþykkir fóstureyðingar þegar aðstæður krefjast. En er þá ekki einkennilegt að það skuli vera tabú að ganga með barn fyrir aðra?
Ég lít svo á að með því að samþykkja frumvarpssmíð um staðgöngumæðrun í velgjörðarskyni, sé verið að hafna hagnaðarsjónarmiðum og þeirri hættu að veikar félagslegar aðstæður manneskju séu misnotaðar. Og þegar menn (aðallega þó konur) taka sér í munn orðið „vændi“ í þessu samhengi, þá gæti það vissulega átt við ef um hagnaðarskyn væri að ræða. En þegar systir, mágkona, móðir eða ástvinur, sambýliskona, gengur með barn með sama hugarfari og þessi 20 barna móðir sem ég vitnaði til áðan, af því að hún vill gefa barnið þeim sem ekki á þess kost af líffræðilegum ástæðum, þá geri ég fullan greinarmun á því og hinu að nýta sér bágbornar aðstæður fólks. Það er auðvitað mjög mikilvægt, og algert grundvallaratriði í þessari umræðu, að ekki sé hætta á því að aðstæður fólks verði misnotaðar til að knýja fram einhverja niðurstöðu í þágu þeirra sem vilja eitthvað sem náttúran vinnur gegn. Sama á við um fleira, til dæmis líffæragjafir lifandi fólks, sem löglegar hafa verið frá árinu 1991.
Í tillögunni um staðgöngumæðrun í velgjörðarskyni er lögð áhersla á að tryggja hag og réttindi barnsins, í öðru lagi að tryggja rétt, sjálfræði og velferð staðgöngumóðurinnar og hennar fjölskyldu og í þriðja lagi að tryggja farsæla aðkomu hinna verðandi foreldra.
Réttur barnsins, meðal annars til að þekkja uppruna sinn, er einnig áleitið úrlausnarefni sem taka þarf afstöðu til. Þá þarf einnig að huga að því hvernig á að uppfylla skilyrði til að fá að vera staðgöngumóðir, hvernig best verður komið í veg fyrir staðgöngumæðrun í hagnaðarskyni og hvernig eigi að tryggja það með óyggjandi hætti að um raunverulega velgjörð sé að ræða.
Annað áleitið úrlausnarefni er velferð, sjálfræði og réttindi staðgöngumóðurinnar. Er hægt að skylda hana þegar fæðing er afstaðin til að afhenda barnið ef henni snýst hugur? Það er nokkuð sem ég myndi telja óásættanlegt. Ég mundi líka vilja sjá það tryggt að staðgöngumóðirin ætti alltaf kost á því, eftir að hafa gengið með barnið, að halda því ef hún svo kýs. Um þetta kunna að vera skiptar skoðanir en þetta er nokkuð sem taka þarf afstöðu til og mundi að endingu ráða afstöðu minni til endanlegs frumvarps, nái það einhvern tíma að líta dagsins ljós. Á þessu stigi erum við þó ekki að fjalla um annað en það að farið verði í smíði slíks frumvarps undangenginni vandaðri vinnu um tiltekin álitamál. Endanleg útfærsla málsins er ekki til umræðu að þessu sinni
Þau eru fjölmörg siðferðislegu álitaefnin sem taka þarf afstöðu til í þessu máli. Fylgjendur, jafnt sem andstæðingar tillögunnar, taka afstöðu til málsins á siðferðislegum forsendum. Ekki síst þess vegna er mikilvægt að við virðum sjónarmið og rök í þessari umræðu og vöndum okkur eins vel og okkur er unnt.
Ég er sjálf fimm barna móðir, hef átt því láni að fagna að hafa aldrei staðið frammi fyrir neinum hindrunum varðandi það að ganga með og fæða barn. Ég er forsjóninni þakklát fyrir það lán. Þess vegna vil ég veita þessu máli framgang. Það vil ég gera á siðferðislega ábyrgum forsendum. Ég treysti þingheimi til þess og hef því góða von um að þetta mál fái ábyrga meðferð.
Grunnforsenda minnar afstöðu er sú að með því að samþykkja að hafin verði vönduð vinna við undirbúning frumvarps um staðgöngumæðrun í velgjörðarskyni tökum við skýra afstöðu gegn staðgöngumæðrun í hagnaðarskyni.
