Það voru margir sem gripu um höfuð sér þegar flokksráð Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs skoraði á flokksfélagann, þingmanninn og þá fyrst og fremst ráðherra dómsmála og mannréttinda að hlutast til um að fallið yrði frá ákæru í hinu vafasama máli gegn níumenningunum svonefndu.  Suma langaði inn í skáp eða undir borð.  Innan flokks sem utan velti fólk því fyrir sér hvort flokksráðsfólk hefði ekki bara getað rætt við ráðherrann.  Aðrir tjáðu sig um dapurlega fáfræði þeirra sem að þessari ályktun stóðu.  Staðan var hin pínlegasta fyrir ráð flokksins og í bezta falli óþægileg fyrir ráðherra hins sama flokks.

Hvert var þá inntakið?

Jú, það var verið að hvetja ráðherra til þess að beita sér sem slíkur í hápólitísku máli, hafa áhrif á forseta lýðveldisins til þess að veita sakaruppgjöf án þess að niðurstaða væri fengin um sakargiftir og nýta þar með heimild sem ber að túlka mjög þröngt að því er segir í  greinargerð með téðri ályktun flokksráðs.

Þó verður að hafa í huga að samkvæmt nútímahugmyndum um sjálfstæði ákæruvaldsins gagnvart æðstu handhöfum framkvæmdarvalds þætti ekki eðlilegt að forseti (eða með öðrum orðum ráðherra, sem framkvæmir vald hans) veit[t]i uppgjöf sakar nema við mjög afbrigðilegar aðstæður.

Nú fara einhverjir hinir sömu og stóðu að flokksráðsályktuninni hamförum yfir því að flokksfélaginn, þingmaðurinn og ráðherrann Ögmundur Jónasson skuli viðurkenna það, sem við flest upplifum sem betur fer á lífsleiðinni, að skoðanir breytast, þroskast og þróast í hugsanablöðrunni.

Það er reginmunur á því annars vegar að greiða atkvæði samkvæmt samvizku sinni sem þingmaður – í máli sem formlega eru skiptar skoðanir á meðal fræðimanna, stjórnmálamanna og annarra þegna landsins og hins vegar að hafa afskipti af dómsmálum sem handhafi framkvæmdavalds í málaflokknum.

Nóg er að gert.

Fréttir síðustu daga hafa verið viðburðaríkar. Ekki vegna undarlegra mannaráðninga eða spillingarfrétta þótt bók Jóhanns Haukssonar muni vafalaust valda einhverjum titringi.
Stóru málin finnast mér hins vegar vera frásögn Guðrúnar Ebbu Ólafsdóttur og væntanleg bók hennar svo og skipun starfshóps um rannsókn Guðmundar- og Geirfinnsmála.
Guðrún Ebba hefur hugrekki sem hlýtur að vera blandið ofurmannlegum sársauka og ótta við viðbrögð samfélagsins og stofnana þess, einkum kirkjunnar. Hugrekki hennar, framsýni, réttlætiskennd og ósk um að glæpum, á borð við þá sem hún lenti í, fækki rís hærra en hræðslan. Slíkt fólk getur bætt samfélag okkar.
Dómsmorðin sem líklega voru framin í Guðmundar- og Geirfinnsmálum hafa í áratugi skipt þjóðinni í fylkingar. Einhverjir trúa því að ungmenninn hafi verið réttilega dæmd, eða a.m.k. hafi þau brotið svo mikið af sér að það skipti ekki öllu máli fyrir hvað þau sátu inni. Aðrir hafa trúað á sakleysi þeirra og hina hönnuðu atburðarás, þótt vissulega hafi þessir einstaklingar ekki allir verið gvuðs beztu börn. Meðferðin og harðræðið hafi þó hvergi nærri verið afsakanlegt.
Þótt ekki verði hægt að taka málin upp fyrir dómstólum er það samt ánægjulegt að þær aðstæður skuli hafa skapazt að enn skuli vera á lífi sakborningar, ættingjar og aðstandendur sem meira að segja hafi dagbækur undir höndum og á sama tíma skuli vera ráðuneyti innanríkismála sem er tilbúið að skipa starfshóp til þess að skoða rannsóknarferlið og hina undarlegu umgjörð þess, að ekki sé minnzt á réttarbrot, misnotkun og fleira sem við sögu mun hafa komið.
Eins og í tilviki Guðrúnar Ebbu er það mikið lán að við skulum á þessu landi eiga fólk sem er tilbúið að berjast fyrir rétti sínum og annarra í, oft og tíðum, grimmum mótbyr hins smáa samfélags.

Oft hef ég velt fyrir mér málefnum heimilislausra einstaklinga og enn frekar í seinni tíð þar sem ég hef kynnzt mörgum íbúum Reykjavíkur sem hvergi eiga höfði sínu að halla eins og það er gjarnan kallað.

Það er að sjálfsögðu ekki hægt að setja sig raunverulega í spor þeirra sem ekki vita hver náttstaðurinn verður né heldur hvar á að verja deginum. Þeim mun einkennilegra er að sjá umræðuna um heimilislaust fólk sem einhvers konar sjónmengun eða truflandi þátt í daglegu lífi okkar sem getum farið heim og læst á eftir okkur. Það er rétt eins og frelsi okkar til að ferðast utandyra sé skert af útigangsfólki. Það er einhver viðkvæmni í þessari umræðu sem lýsir eintaklingshyggju og skorti á samfélagslegri hugsun.

Áður en lengra er haldið er rétt að geta þess að mörg og góð úrræði eru fyrir heimilislausa íbúa Reykjavikur en þeim má að sjálfsögðu fjölga og bæta þau sem til staðar eru. Gistiskýlið og Konukot, sem eru hið opinbera athvarf heimilislausra, eru lokuð huta úr degi. Þá leitar fólk einkum í Dagsetrið á Eyjarslóð, fær mat og margháttaða aðstoð og aðhlynningu. Sjaldnast er þó hægt að leysa vandann nema til nokkurra klukkustunda í senn. Bið eftir meðferðarúrræðum er löng þegar sótzt er eftir þeim.

Erfitt er að meta fjölda heimilislausra í Reykjavik, enda síbreytileg tala, en ekki er fjarri lagi að um sé að ræða kringum 100 einstaklinga. Hópurinn er fjölbreyttur, færri konur en karlar, aðallega Íslendingar en þó nokkrir útlendingar, aldursbilið nokkuð breitt, mismunandi neyzlumynstur, andlegt og líkamlegt heilsufar.

Af fjölmiðlum má ráða að veitingamenn við Austurvöll séu ósáttir við nálægð ógæfufólks við gestina. Íbúar miðborgarinnar segjast óttast útigangsfólk og vilja ekki þurfa að horfa upp á ósiðlegar athafnir þess. Það er alveg ljóst að fæst af því sem heimilislaust fólk í Reykjavík aðhefst er ólöglegt og því skiptir mestu að sýna virðingu og veita þann stuðning sem hægt er til betri aðstæðna og lífsfyllingar svo sem eins og í öðrum samskiptum. Við erum vonandi komin fram hjá því að þola ekki fjölbreytileika í borginni okkar, meira að segja í miðborginni. Og óttinn er kannski fyrst og fremst við okkar eigið brothætta líf.

Undanfarna daga hafa fjölmiðlar birt upplýsingar um fjölgun sprautufíkla og HIV-smitaðra einstaklinga á Íslandi. Þetta eru dapurleg tíðindi og okkur skortir skýringar á því af hverju þróunin hérlendis er í öfugu hlutfalli við nágrannalöndin.
Talsvert er rætt um þann samfélagslega kostnað sem fylgir hverjum einstaklingi sem smitast af HIV sem og sprautufíklum sem verða fyrir margs konar hættulegum og afdrifaríkum sýkingum. Allt er þetta satt og rétt og sjálfsagt að við hugum að sparnaðaraðgerðum í þessum málaflokki sem öðrum. Örlög þeirra einstaklinga sem verða fíkn og tengdum sjúkdómum að bráð mega þó hvergi gleymast.
Við þurfum að skoða vel þá einstaklinga og hópa sem eiga við mesta erfiðleika að etja, kanna og ræða á fordómalausan hátt hvaða atriði geti raunverulega aukið lífsgæði hinna sjúku og jafnframt hvernig koma megi í veg fyrir vaxandi vanda.
Stórt atriði er sprautunotkunin og umgengnin við undirbúning dælingar. Þótt vissulega virðist kostnaðurinn við sprautur og nálar ekki vera hár fyrir hvern einstakling er hann að sjálfsögðu verulegur þröskuldur hjá einstaklingum sem eiga ekki neitt; hafa hvorki í sig né á og ekki tryggt húsaskjól.
Sprautur, nálar og smokkar þurfa að vera ókeypis og hægt að nálgast þá hluti auðveldlega. Þessu er nú þegar í nokkrum mæli sinnt frá Rauðakrossbílnum frú Ragnheiði og víðar en betur má ef duga skal. Nú þegar eru framleiddar sprautur sem eyðileggjast að lokinni notkun, mikilvæg framför.
Hugmyndafræði skaðaminnkunar hefur verið notuð til þess að skilgreina stefnu, þjónustu og inngrip eins og nálaskiptiþjónustu, neyzluherbergi og viðhaldsmeðferð fyrir fíkla. (Helena Bragadóttir; Skaðaminnkandi nálganir. 2009).
Það er mikil þekking til staðar hjá þeim sem vinna með fíklum á Íslandi. Þá þekkingu má áreiðanlega nýta enn betur en gert er nú þegar og sú þróun sem við mætum í dag sýnir að við þurfum að bæta okkur.

Það er einhver undarlegur tónn í samfélagsumræðunni þessa dagana. Hörpufýlan mikla gaus upp aftur þegar kveikt var á ljósum hússins á menningarnótt og nú er tekin við stórkostleg Landspítalafýla. Byggingin er ekki í samræmi við öll krúttlegu húsin í grenndinni og til hvers að byggja spítala þegar ekki er hægt að manna hann hvort eð er – og verður örugglega bara aldrei? Ekki má nefna þann möguleika að bætt aðstaða gæti laðað til sín starfsfólk.
Þegar Alþingi verður sett í október á annað hvort að varna þingmönnum inngöngu eða halda þeim föngnum í húsinu. Hvað vinnst með því? Krossar voru reknir í Austurvöll. Til hvers?
Einhvern veginn finnst mér vanta skýringar á markmiðum og tilgangi. Auðvitað erum við enn að kljást við hrunið og misgáfulegar ráðstafanir í kjölfar þess en við björgum ekki ástandinu með því einu að selja Grímsstaði á Fjöllum hratt, örugglega og umhugsunarlaust.
Við getum beitt okkur og unnið að markmiðum okkar í stéttarfélögum, sveitarfélögum og þjóðfélaginu, svo fáeinar samkundur séu nefndar, og gert nokkrar kröfur til okkar sjálfra. Kannski er kominn tími til að hætta að hugsa við og þeir og fara bara að hugsa við

Fyrir tæpum tuttugu árum hitti ég fyrst konu sem ég hafði lengi heyrt talað um – og hvílík gleði. Þessi kona er Berit Ås fyrrverandi prófessor í félagssálfræði og fyrrverandi þingmaður Sósíalíska vinstriflokksins í Noregi o.fl., o.fl.
Við tókum okkur saman nokkrar konur í Háskólanum í Lundi og buðum henni að koma og halda opinn fyrirlestur. Það er í raun magnað að hugsa tilbaka til þessa tíma og gæti þó örugglega gerzt enn í dag. Sum sé margt af því sem þessi baráttukona, stjórnmálaleiðtogi og fræðimaður talaði um opinberaðist í þessari litlu heimsókn.
Við fengum samþykki háskóladeilda til að bjóða henni en það mátti helzt ekkert kosta. Það var ekki til umræðu að prófessorinn gisti á hóteli, það var ekkert verið að skella sér á bar eftir fyrirlesturinn, hún fékk ekki greitt fyrir erindið og strákarnir létu ekki sjá sig. Það fór allt í einu eitthvað lítið fyrir prófessorskollegíalitetinu sem annars var nú stundum nokkuð hressilegt. Við létum bjóða okkur þetta og ekkert kom Berit Ås á óvart enda var þetta hluti af viðfangsefninu – drottnunarkenningunum fimm – sem hún mótaði af reynslu, réttsýni og svolitlum prakkaraskap í bland.
Drottnunaraðferðirnar fimm þurfa ekkert endilega að vera fimm en þær eru það svona rétt eins og fingur annarrar handar. Þær fléttast auk þess saman á ýmsan hátt en eru fyrst og fremst beitt og gott verkfæri í jafnréttisbaráttunni.
Þær eru: Að gera ósýnilega, að gera hlægilega, að liggja á upplýsingum, að refsa tvöfalt, að koma inn sektarkennd og blygðun.
Það líður aldrei langur tími milli þess að ég sendi Berit Ås þakkláta hugsun fyrir að hafa fært okkur þessa einföldu merkimiða sem auðvelda okkur að greina og bregðast við kúguninni.

Húsnæðismál eru samfélagsmál en af íslenzkri stöðu þeirra mætti ráða að þau stjórnuðust af erfðafræði eða einhvers konar hormónabúskap.  Húsnæðismál eru yfirleitt þyngsti, fjárhagslegi baggi almennings á lífsins göngu og sér svo sem ekki fyrir endann á þeirri hugmyndafræðilegu villu.  Einhvern veginn hefur mér aldrei tekizt að trúa á þessi meintu sérkenni Íslendinga – að vilja eiga sitt húsnæði, sína þvottavél, sinn bíl o.s.frv.  Við sem böðum okkur með bláókunnugu fólki í heitu pottunum hvers vegna í ósköpunum ættum við ekki að geta gert eitthvað fleira ámóta saman.

Ungt fólk kemst ekki úr foreldrahúsum, getur ekki hafið sambúð, hrekst á milli rándýrra leiguíbúða og reisir sér hurðarás um öxl við íbúðarkaup.  Allt þetta, og meira til, kunnum við utan að og verða ekki höfð fleiri orð um að sinni.  Myndin verður grafalvarleg þegar litið er til svonefndra þjónustuíbúða sem einkum eru í eigu sveitarfélaga.  Þar er skortur á framboði miðað við eftirspurn sárgrætilegur.  Kemur þar margt til og ekki allt einfalt.  Í fyrsta lagi eru þjónustuíbúðir aðeins einn hlekkur í húsnæðismálakeðjunni, einkum þeim hluta hennar sem nýtist fólki á efri árum og þeim sem búa við sjúkdóma og/eða fötlun.  Það má t.d. stilla málinu þannig upp að það ríki ekki skortur á þjónustuíbúðum út af fyrir sig heldur dvalar- og hjúkrunarrýmum, að ógleymdum hentugum leiguíbúðum hjá sveitarfélögum, húsnæðissamvinnufélögum eða fasteignafyrirtækjum, svo nokkuð sé nefnt.

Lítum á þjónustuíbúðir sem tengdar eru félagsmiðstöðvum.  Á Vitatorgi í Reykjavík, þar sem ég þekki til, er frábær aðstaða fyrir íbúa og gesti; fallegt húsnæði, matsala sem er opin alla daga ársins, fjölbreytt tómstundastarf alla virka daga, baðþjónusta, fótsnyrting, hárgreiðsla, félagsleg heimaþjónusta, öryggisvarzla allan sólarhringinn og fyrirmyndarstarfsfólk í hverju rúmi. Hvert er þá vandamálið?  Hið einfalda svar er að einstaklingar sem fá úthlutað þjónustuíbúðum geta ekki nema að litlu leyti nýtt sér þá fjölbreyttu afþreyingarkosti sem í boði eru og þjónustan sem í boði er uppfyllir hvergi nærri þarfir íbúanna.  Nýir íbúar verða fyrir sárum vonbrigðum þegar þeim verður staðan ljós og í vissum tilvikum hefst fljótlega ný þrautaganga við að finna búsetuúrræði við hæfi.  Sá skortur á mannvirðingu sem birtist í þessu kerfi sæmir okkur ekki og á honum verður að taka frekar fyrr en síðar.  Til þess höfum við alla burði ef við köllum hlutina sínum réttu nöfnum og dreifum gæðunum á raunsæjan og réttsýnan hátt.