Einokun kvótahafanna eða opið velferðarsamfélag?

Birt af
Svara

Fyrr á árum þegar danskir embættismenn og frjálslyndir borgarar vildu taka upp opnari viðskiptahætti og aflétta einokunarverslun af Íslandi rak valdastéttin á Íslandi upp ramakvein: Enginn kaupmaður myndi vilja versla við landið ef einokun yrði aflétt og engin kaupför myndu sigla til landsins. Afleiðingin yrði sú að stór hluti þjóðarinnar myndi svelta í hel, þegar bændur myndu missa fótanna í sínum búrekstri og gætu ekki lengur séð fyrir vinnufólkinu, sem stritaði fyrir þá á sjó og landi árið um kring!

Sem betur fer lét danski kóngurinn ekki sannfærast af íhaldssemi og hagsmunagæslu íslenskrar landeigendastéttar á 18. öld.  Hann ákvað að afnema einokunarverslunina á Íslandi 1787 og leyfa öllum þegnum sínum, dönskum, norskum, slésvískum, holsteinskum og íslenskum, að stunda verslun og viðskipti á Íslandi. Og hvað gerðist?

Í stað þess að mannlíf legðist af á landinu, þá tóku atvinnuvegir landsins að blómstra. Samkeppni kaupmanna bætti hag landsmanna. Saltfiskurinn, helsta útflutningsvaran,hækkaði í verði. Byggðin við sjávarsíðuna tók að eflast, innlend verslunarstétt komst á laggirnar, bæir tóku að byggjast og þjóðinni tók að fjölga. Fjölbreyttara og sterkara samfélag stóð eftir. Íslendingar voru meðal fátækustu þjóða Evrópu um 1800, en voru á hraðri leið inn í nútímann hundrað árum síðar.

Á okkar tíma spá menn áföllum og hamförum á við Tyrkjarán og Vestmannaeyjagos, ef annað einokunarkerfi verði aflagt; kvótakerfið. Háværar raddir kvótahafa reyna að telja almenningi trú um að heil atvinnugrein muni fara á höfuðið. Fótunum verði kippt undan sjávarútveginum og fiskveiðar nánast leggjast af með skelfilegum afleiðingum fyrir byggðirnar. Þetta muni sérstaklega bitna á sjómönnum og verkafólki, sem stritað hafa fyrir kvótahafana til sjós og lands síðustu áratugi.

Handhafar kvótans auglýsa í útvarpi, sjónvarpi og blöðum. Þeir hafa keypt upp heilu fjölmiðlana og aðra hafa þeir í vasanum gegnum auglýsingar og fjárstyrki. Þeir ráða líka yfir stjórnmálaflokkum gegnum hagsmunatengsl og fjárstuðning. Í gegnum ítök sín meðal atvinnurekenda og í fjármálastofnunum ráða hagsmunir þeirra ferðinni í stórum hagsmunasamtökum og stofnunum þjóðarinnar.  Slíkt er orðið vald kvótahafanna og þeirra sem tengjast þeim hagsmunaböndum. Ekki ólíkt því þegar íslensk landeigendastétt réði bæði atvinnuháttum og stjórnarháttum í landinu fyrr á öldum og hélt þjóðinni í heljargreipum fátæktar og hafta.

Nú ríður á að skynsami hluti þjóðarinnar láti ekki slá ryki í augu sín. Nú ríður á að stjórnvöld og almenningur taki höndum saman um að aflétta oki kvótahafanna af þjóðinni. Líkt og danska konungsvaldið aflétti einokun af verslun og viðskiptum fyrir rúmum 200 árum. Ríkisstjórn vinstri flokkanna á Íslandi hefur það hlutverk að leysa mikilvægustu auðlind þjóðarinnar úr klóm einokunarinnar. Það er hennar stærsta hlutverk. Á því mun framtíð þjóðarinnar velta.

Verslunarmannafrídagurinn á Ísafirði árið 1905

Birt af

Frídagur verslunarmanna var haldinn hátíðlegur í fyrsta sinn hér á Ísafirði árið 1905.  Þá lokuðu búðarmenn verslunum í bænum eftir hádegi þann 15. júlí og héldu sem leið lá af Eyrinni og inn í Tunguskóg.  Ekki var kominn beinn og breiður vegur þangað inneftir í þá daga, heldur varð fólk að fara fótgangandi eða á hestum eða róa á árabát inn að Seljalandi við fjarðarbotninn og ganga þaðan inn í Skóg.  Þar settust verslunarmenn og fjölskyldur þeirra í grasi grónar brekkurnar við Buná, umkringd berjalyngi og birkikjarri.  Dúkar voru lagðir á jörðu og dregnar upp nestiskörfur og hitaflöskur.  Kannski karlarnir hafi fengið sér púrtara á eftir og kvenfólkið og krakarnir fengið að smakka keisaralímonaði frá gosdrykkjaverksmiðju Leonhards Tang og sön, sem ráku þá Hæstakaupstaðarverslunina. Nema þau hafi frekar viljað kampavínslímonaði eða brjóstsykur úr brjóstsykurgerðinni.

Hin stóra verslunin í bænum, Ásgeirsverslun, átti ekki gosverksmiðju, en hún átti Norska bakaríið við Silfurgötu 5, þar sem bakaðar voru fínar kökur, en líka daglegt brauð og skonrok fyrir skútukarlana. Norska bakaríið stendur enn á sínum stað og vonandi eru þær raddir þagnaðar sem vilja rífa húsið úr hjarta gamla bæjarhlutans á eyrinni á Ísafirði.

Það var Verzlunarmannafjelag Ísafjarðarkaupstaðar og -sýslna sem stóð fyrir fyrstu frídögum verslunarmanna á Ísafirði, til að ,,viðra af sér hita og þunga annríkisins”.  Áður hafði systurfélag þess í Reykjavík byrjað þennan sið. Félögin voru ekki verkalýðsfélög í okkar skilningi, heldur menningar- og samhjálparfélög þar sem saman voru komnir verslunarþjónar, verslunarstjórar og verslunareigendur. Þau störfuðu líkast því sem gömlu iðngildin í borgum Evrópu gerðu áður.  Stofnuðu til dæmis sjúkrasjóði til að styðja félagsmenn sem urðu fyrir veikindum eða öðrum áföllum.

Það var ekki fyrr en löngu síðar að verkafólk og aðrir fengu líka frí á verslunarmannadaginn.  Og eftir það eiga flestir landsmenn gott frí um verslunarmannahelgi… allir aðrir en verslunarmenn.