Í síðasta pistli mínum, Þeistareykir – vegur á villigötum, fjallaði ég um veglínu frá Höfuðreiðarmúla í Norður Þingeyjarsýslu að fyrirhuguðu stöðvarhúsi á Þeistareykjum, en hér er um að ræða 15 km langan hluta af virkjunarvegi milli Húsavíkur og Þeistareykja. Þessi vegagerð er meðal þeirra framkvæmda sem fjallað er um  í mati á umhverfisáhrifum Þeistareykjavirkjunar. Málið snýst um það hvort ástæða sé til að leggja nýjan veg um ósnortið hraunasvæði (veglína A, gul og gul með grænni punktalínu á meðfylgjandi mynd) eða hvort þarna nægir að fylgja gamalli vegslóð sem notuð hefur verið í áratugi (veglína B, rauð á meðfylgjandi mynd). Í pistlinum fór ég yfir helstu atriðin í röksemdum Landsvirkjunar fyrir þessum nýja vegi og komst að þeirri niðurstöðu að einu raunverulegu rökin fyrir nýrri veglínu væru lægri kostnaður. Fyrirtæki í eigu allra landsmanna ætlar sem sagt að fórna ósnortnu landi, hraunbreiðu sem nýtur sérstakrar verndar samkvæmt lögum um náttúruvernd, undir nýjan veg í þeim tilgangi einum að halda niðri orkuverði til stóriðju.

En í umfjöllun um þennan veg í frummatsskýrslunni er fleira athugavert. Hvernig má það vera að framkvæmdaraðili hafi nú þegar rutt 3 km langa vegslóð eftir fyrirhugaðri veglínu A í ósnortnu hrauninu, án umhverfismats en þó með samþykki skipulagsyfirvalda? Hafa Skipulagsstofnun og umhverfisráðuneyti ekki þar með gert sig vanhæf til að meta umhverfisáhrif framkvæmda á Þeistareykjum?

Tveir kostir – tvær veglínur

Í  frummatsskýrslunni eru settir fram tveir kostir fyrir veglínu frá Höfuðreiðarmúla að fyrirhuguðu stöðvarhúsi og er vegurinn hluti flutningsleiðar inn á virkjunarsvæðið. Veglína A sem Landsvirkjun vill nota, liggur um ósnortin hraun en veglína B, sem Landsvirkjun hafnar, fylgir að stórum hluta eldra vegstæði. Í frummatsskýrslu færir framkvæmdaraðili ýmis rök fyrir ágæti veglínu A en finnur veglínu B allt til foráttu. Þetta hef ég áður rakið í fyrri pistli mínum um málið.

SUNN kærir ákvörðun Skipulagsstofnunar

Jarðhitarannsóknir á Þeistareykjum hafa staðið yfir í nokkur ár. Boraðar hafa verið nokkrar holur með tilheyrandi raski og umhverfisspjöll eru orðin talsverð. Flestar holurnar eru í hjarta svæðisins en ein rannsóknarhola, ÞR-07, var boruð í hrauninu alllangt norðvestur af  jarðhitasvæðinu. Þangað var lögð vegslóð frá núverandi vegi, alls 4,7 km, um ósnortið hraun. Slóðin er sýnd á meðfylgjandi mynd með grænni punktalínu. Lagning hennar er einn ótrúlegasti þátturinn í framkvæmdasögu undanfarinna ára á Þeistareykjum. Slóðin liggur á um 3 km kafla í fyrirhugaðri veglínu A. Framkvæmdin var á sínum tíma tilkynnt til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um matskyldu skv. lögum um mat á umhverfisáhrifum. Stofnunin ákvað að umhverfismat þyrfti ekki að fara fram. Samtök um náttúruvernd á Norðurlandi (SUNN) kærðu ákvörðun Skipulagsstofnunar til umhverfisráðuneytis sem staðfesti ákvörðunina.

Þjófstart skipulagsyfirvalda

Í ákvörðun Skipulagsstofnunar var meðal annars vísað til þess að sama veglína gæti hugsanlega nýst fyrir framtíðarveg.Þessi rökstuðningur felur í sér að Skipulagsstofnun hafði, áður en umhverfisáhrifin voru metin, fallist á stóran hluta af veglínu A. Samkvæmt lögum hlaut þó fyrr eða síðar að koma að mati á umhverfisáhrifum veglínunnar og samanburði við aðra kosti yrði framhald á framkvæmdum á Þeistareykjum.

Fyrst núna, þegar meira en fimmtungi af landi í veglínu A hefur verið raskað, eru kostirnir tveir, veglína A og B, bornir saman og umhverfisáhrif metin. Með fyrri ákvörðun hefur Skipulagsstofnun lagt ákveðna línu varðandi niðurstöðu þess umhverfismats sem nú stendur yfir. Og lögspekingar umhverfisráðuneytis féllu í þessa sömu gryfju þegar ráðuneytið staðfesti ákvörðun Skipulagsstofnunar í kærumáli SUNN. Bæði Skipulagsstofnun og umhverfisráðuneyti gáfu þannig fyrirfram ákveðin fyrirheit um niðurstöðu mats á umhverfisáhrifum sem leiðir til þess að báðir þessir aðilar hljóta að vera vanhæfir til að fjalla frekar um mat á umhverfisáhrifum Þeistareykjavirkjunar.

Og enn meira rask

Sem fyrr segir er umrædd þriggja kílómetra vegslóð hluti af veglínu A eins og sýnt er á meðfylgjandi korti. Að auki er búið að leggja um ½ km af veglínu A á hrauni norður af Höfuðreiðarmúla (einnig merkt með grænni punktalínu) en ekki þekki ég á hvaða forsendum sú framkvæmd hefur verið leyfð. Þannig hefur alls tæplega fjórðungi af þessari 15 km veglínu um ósnortna hraunfláka þegar verið raskað með vegagerð sem valdið hefur verulegum umhverfisáhrifum. Og til hvers er þá verið að leggja í kostnað við mat á umhverfisáhrifum og bera saman kosti þegar yfirvöld hafa ákveðið hlutina fyrirfram? Til viðbótar ofangreindu er athyglisvert að sá aðili sem á að vera helsti vörður náttúruverndar í landinu, Umhverfisstofnun, virðist ekki hafa séð ástæðu til að amast við lagningu 4,7 km vegslóðar um hraun sem njóta sérstakrar verndar samkvæmt 37. gr. laga um náttúruvernd.

Niðurlag

Það er ófrávíkjanleg krafa að við framkvæmdir á borð við Þeistareykjavirkjun sé vandað til verka og þess gætt að  draga eins og kostur er úr neikvæðum umhverfisáhrifum. Framkomin frummatsskýrsla, ásamt ákvörðunum Skipulagsstofnunar og umhverfisráðuneytis, sýnir að ekkert bendir til að svo muni verða. Dæmin sanna að málsmeðferð við mat á umhverfisáhrifum er stórlega ábótavant á öllum stigum málsins. Eins og staðan er nú virðist mat á umhverfisáhrifum hafa lítinn tilgang annan en að vera atvinnubótavinna fyrir ráðgjafa sem bera takmarkaða virðingu fyrir markmiðum laganna og virðast sífellt reiðubúnir að slá af faglegum kröfum fyrir mikilvæga viðskiptavini. Um hlutdeild ríkisstofnana í þessum vinnubrögðum þarf vart að fjölyrða.

Meðfylgjandi mynd er fengin úr frummatsskýrslu um Þeistareykjavirkjun. Til að sjá stærri mynd þarf að tvísmella á hana. Veglína A hefur verið lituð gul, og gul með grænum punkum að hluta, milli Höfuðreiðarmúla og stöðvarhúss. Vegslóð að borholu ÞR-07 er sýnd með grænni punnktalínu innan græna ferhyrningsins.

Nýr vegur frá Húsavík að Þeistareykjum verður 31 km langur. Á meira en helmingi leiðarinnar mun vegurinn liggja um ósnortin hraun sem njóta sérstakrar verndar samkvæmt náttúruverndarlögum. Getur það verið réttlætanlegt að byggja slíkan veg fyrir umferð sem í framtíðinni mun að líkindum nema innan við 10 bílum á dag stóran hluta ársins? Einu raunverulegu rökin fyrir vali vegstæðisins tengjast kostnaði án þess þó að beinar tölur séu lagðar fram því til stuðnings. Hér er í uppsiglingu umhverfisslys og ekki verður annað séð en orsökin sé einbeittur vilji Landsvirkjunar til að lækka verð á raforku til stóiðju. Hér á að fórna ósnortinni íslenskri náttúru fyrir stóriðjudrauminn, draum sem þegar upp er staðið á líklega meira skylt við martröð.

Í mati á umhverfisáhrifum vegna fyrirhugaðrar jarðvarmavirkjunar á Þeistareykjum kemur fram að framkvæmdaraðilinn, sem er Landsvirkjun, áformar að byggja nýjan veg frá Húsavík inn á orkuvinnslusvæðið, alls rúmlega 31 km (ljósgul veglína á meðfylgjandi korti aftast í skjalinu, að stofni til 31. mynd í frummatsskýrslu um Þeistareykjavirkjun). Frá Húsavík að Höfuðreiðarmúla (að mestu utan við kortið) hefur vegurinn nú þegar verið byggður að nokkru leyti. Við Höfuðreiðarmúla sveigir veglínan til suðurs frá gamla veginum yfir Reykjaheiði og liggur eftir það um ósnortnar og fallega grónar hraunbreiður suður á Þeistareyki. Frá Höfuðreiðarmúla eru um 15 km að fyrirhuguðu stöðvarhúsi á Þeistareykjum og þaðan á vegurinn að liggja áfram um 5 km til suðvesturs um jarðhitasvæðið á Þeistareykjum, hér að mestu um ósnotin hraun og kulnuð hverasvæði. Þessi vegur er í samræmi við staðfest Svæðisskipulag háhitasvæða í Þingeyjarsýslum 2007-2025. Hönnunarforsendur miðast við 80-90 km/klst hraða og verður vegurinn malbikaður.

Vissulega þarf orkuverið góðan aðflutningsveg fyrir þungaflutninga. Og væntanlega er hagkvæmt að malbika þann veg strax í upphafi. En þegar orkuverið kemst í fullan rekstur ræðst umferðin stóran hluta ársins af ferðum starfsmann til og frá vinnu og verður þá vart meiri en 10 bílar á dag!

Og nú spyr ég sjálfan mig: Hvar og hvernig þarf slíkur vegur að liggja og hve miklu er réttlætanlegt að fórna fyrir hann? Og skyldi verða mikil þörf fyrir 80-90 km/klst hámarkshraða?

Á kortinu aftast er fyrirhugaður vegur merktur með ljósgulum lit og nefndur veglína A í skýringum. Einnig er sýndur annar kostur til samanburðar á hluta leiðarinnar, veglína B með rauðum lit.

Gamla leiðin eða nýr vegur

Lengi hefur legið vegslóð til suðurs frá Reykjaheiðarvegi að Þeistareykjum og þaðan áfram suður á Hólasand. Slóðin er reyndar ekki merkileg en þarna er vegur í hrauninu, óvenjulega beinn miðað við gamla vegi. Frá sjónarhóli venjulegs fólks sem er annt um landið sitt sýnist augljóslega heppilegast að leggja nýjan veg yfir gömlu vegslóðina (veglína B) ef þess er nokkur kostur. Þannig verður raski haldið í lágmarki auk þess sem leiðin er ámóta löng eða um 750 m lengri en ný veglína.

En hví skyldi framkvæmdaraðilinn velja að leggja nýjan veg um nær óraskað land í óbyggðum ef það er ekkert betra? Rök framkvæmdaraðila eru sett fram á bls. 85 í frummatsskýrslunni. Þau eru í hnotskurn:

1. Veglína A er í samræmi við staðfest skipulag og stefnu sveitarfélaga
2. Veglína A er styttri
3. Betri tengsl eru við aðra framkvæmdarþætti, m.a. vegi og tengdar framkvæmdir
4. Minni líkur eru á snjósöfnun
5. Lægri áætlaður framkvæmda- og rekstrarkostnaður
6. Gamla vegslóðin getur nýst áfram sem gönguleið, reiðleið eða fjórhjólaleið
7. Ekkert tilefni er til að ætla að veglína B hafi minni umhverfisáhrif en veglína A

Við skoðun kemur í ljós að þessi rök eru öll haldlítil og að ýmsu leyti er frjálslega farið með staðreyndir. Förum nú yfir rökin í sömu röð og þau eru talin upp hér að framan.

1. Veglína A er óneitanlega í samræmi við staðfest Svæðisskipulag háhitasvæða í Þingeyjarsýslum 2007-2025. En rökin í greinargerð með skipulaginu eru á hinn bóginn léttvæg í meira lagi. Þar segir m.a.: Stefna ber að því að háspennulínur liggi í meginatriðum meðfram eða í námunda við aðalvegi. Á 15 km leið frá Reykjaheiðarvegi að stöðvarhúsi er veglína A á 3 km kafla, þ.e. 20% leiðarinnar, í innan við 1 km fjarlægð frá háspennulínu (sbr. kort). Til samanburðar er veglína B á um 4 km kafla, þ.e. um 25% þeirrar leiðar, í innan við 1 km fjarlægð frá Kópaskerslínu. Augljóst er að rökin standast ekki skoðun og óskiljanlegt að Skipulagsstofnun og umhverfisráðuneyti hafi ekki gert athugasemdir við slíka röksemdafærslu.
2. Samkvæmt frummatsskýrslu er veglína A um 750 m styttri en veglína B. Þetta styttir aksturstímann frá Húsavík um 1 mín miðað við forsendur framkvæmdaraðila.
3. Framkvæmdaraðili nefnir að betri tengsl verði við vegi og aðra framkvæmdaþætti og á þar væntanlega fyrst og fremst við háspennulínu og línuveg. Veglína A liggur vissulega tvisvar undir háspennulínuna til Húsavíkur og getur tengst þeirri framkvæmd lítillega.  – Línuvegi má spara ef vegurinn liggur nær línunni en sem nemur einu hafi milli mastra eða um 320 m. Þetta á við um 1,5 km kafla af 15 km leið eða aðeins um 10% leiðarinnar. Og vegur til suðurs frá stöðvarhúsi um hverasvæði hefur engin áhrif á framkvæmdir við háspennulínu. Þetta eru haldlítil rök. – Í frummatsskýrslu segir að verði veglína A fyrir valinu þurfi að leggja 800 m veg frá námu RHN-10/11 en verði veglína B fyrir valinu þurfi um 3 km langan veg. Ekki er bent á þann möguleika að flytja efnið eftir fyrirhuguðum línuvegi en frá honum er um 1 km í námuna og óþarft að fara um hraunasvæði. Af frummatsskýrslunni verður ekki séð að kannað hafi verið til hlítar hvort þessi náma er yfirleitt nauðsynleg ef farin er veglína B. Hér er framkvæmdaraðilinn að klóra í bakkann við réttlætingu framkvæmdarinnar en þetta eru í reynd alls engin rök í málinu. – Á öðrum stað í frummatsskýrslunni er getið um mikilvægi þess að vegurinn tengist fyrirhuguðu vatnsbóli (hola ÞR-09). Reyndin er sú að leiðin frá vatnsbóli að fyrirhuguðu stöðvarhúsi er mun styttri eftir fyrirhugðum línuvegi en eftir veglínu A. Þessi rök halda ekki.
4. Mat á snjósöfnun er byggt á einni skoðunarferð að vetri til. Það eru ekki frambærileg vinnubrögð. Helst setur framkvæmdaraðili fyrir sig snjósöfnun á Reykjaheiðarvegi undir Sæluhúsmúla og að Kópaskerslína 1 standi í vegi fyrir nauðsynlegum breytingum á veginum. Línuna má að sjálfsögðu færa eða hækka eftir atvikum. Óumdeilanlegt er að á þessum kafla þarf nýja veglínu að miklu leyti (2-3 km).
5. Framkvæmdaraðili fullyrðir að framkvæmdar- og rekstrarkostnaður verði hærri við veglínu B án þess að leggja fram nokkra útreikninga því til stuðnings. Hér er því um huglægt mat að ræða. Og hér kosta rask og skemmdir á náttúrunni ekki neitt að mati framkvæmdaraðilans.
6. Framkvæmdaraðili telur kost að gamli Þeistareykjavegurinn geti nýst áfram sem göngu- og reiðleið. Þetta er ódýrasta leiðin fyrir framkvæmdaraðilann. Eðlilegra væri að fyrir lægi vilyrði frá ferðaþjónustuaðilum eða sveitarfélagi um að sjá um slóðina. Að öðrum kosti er réttast að vegurinn verði afmáður og græddur upp.
7. Að halda því fram að veglína A sé ekki líkleg til að hafa meiri umhverfisáhrif en veglína B er ótrúleg fullyrðing og með ólíkindum að ráðgjafar Landsvirkjunar skuli leggja nafn sitt við hana. Það er alls ekki sjálfsagt mál að leggja nýja veglínu um ósnortið hraunasvæði jafnvel þó að það gæti reynst eitthvað ódýrara fyrir framkvæmdaraðilann.

Niðurlag

Hér hefur verið farið yfir rökstuðning Landsvirkjunar fyrir ágæti nýrrar veglínu milli Höfuðreiðarmúla og fyrirhugaðs stöðvarhúss á Þeistareykjum. Þessi málflutningur er einfaldlega lítið meira en almenn viljayfirlýsing um nýjan veg á nýjum stað sem hugsanlega gæti orðið ódýrari í byggingu og hugsanlega einnig ódýrari í rekstri. Hér ætlar Landsvirkjun sem sé að fórna ósnortnu landi undir nýjan veg í þeirri von að geta haldið niðri orkuverði til stóriðju. Og landið sem vegurinn á að liggja um er hraun sem nýtur sérstakrar verndar samkvæmt 37. gr. náttúruverndarlaga.

Hver skyldi svo verða afstaða Skipulagsstofnunar þegar álit hennar birtist? Þessi sama stofnun er þegar búin að staðfesta svæðisskipulag þar sem ofangreindur vegur var samþykktur án frambærilegs rökstuðnings.

Frekari umfjöllun?

Ég hef ýmsar fleiri athugasemdir við þennan veg og mun væntanlega fjalla meira um hann á þessum vettvangi á næstunni. Og það er reyndar margt fleira í frummatsskýrslunni um Þeistareykjavirkjun sem fróðlegt væri að skoða.

Í síðustu bloggfærslu minni á Eyjunni, Þeistareykir – forsagan, fjallaði ég um boranir á Þeistareykjum undanfarin ár. Þar gagnrýndi ég nokkuð aðkomu skipulagsyfirvalda, einkum Skipulagsstofnunar og umhverfisráðuneytis, en einnig aðkomu Umhverfisstofnunar. Stefán Thors skipulagsstjóri ríkisins (starfsheiti forstjóra Skipulagsstofnunar) hefur brugðist við umfjöllun minni á heimasíðu Skipulagsstofnunar þar sem hann kýs að gera hlut starfsfólks Skipulagsstofnunar að aðalatriði málsins í pistli sem hann nefnir: Hefur starfsfólk Skipulagsstofnunar misskilið hlutverk sitt? (http://www.skipulagsstofnun.is/skipulagsstofnun/greinar/nr/246) Það er vissulega virðingarvert af skipulagsstjóra að verja sína stofnun þegar að henni er vegið og því framtaki hans ber að fagna. Málsvörnin er á hinn bóginn heldur veikburða. Í greininni gerir skipulagsstjóri lítið úr þekkingu minni og lætur sem ég þekki ekki muninn á rannsóknar- og vinnsluborunum annars vegar og orkunýtingu á háhitasvæðum hins vegar. Hann reynir jafnframt að skáka í því vafasama skjóli að sama sé á hvern veg ákvarðanir Skipulagsstofnunar falli, ávallt verði einhverjir óánægðir.

Í pistli mínum benti ég á að nú þegar hafi verið aflað 50 MWe af gufuafli fyrir Þeistareykjavirkjun án þess að fram hafi farið mat á umhverfisáhrifum en samkvæmt lögum er 10 MWe raforkuver undantekningalaust matsskyld framkvæmd. Í 3. viðauka laganna um mat á umhverfisáhrifum eru settar fram skýrar viðmiðanir þegar ákvarða skal matsskyldu framkvæmda. Þar segir í 1. tl. að athuga þurfi eðli framkvæmdar, einkum með tilliti til:

i.  stærðar og umfangs framkvæmda

ii.  sammögnunaráhrifa með öðrum framkvæmdum

Þegar litið er til stærðar og umfangs framkvæmda er óhjákvæmilegt að líta til sambærilegra framkvæmda sem ávallt eru matsskyldar skv. 1. viðauka laganna. Þar segir í 2. tl.: Jarðvarmavirkjanir og önnur varmaorkuver með 50 MW uppsett varmaafl eða meira og önnur orkuver með 10 MW uppsett rafafl eða meira. Það hefur alla tíð legið fyrir að tilgangurinn með rannsóknum á Þeistareykjum hefur miðast við byggingu raforkuvers. Varðandi matsskyldu liggur það ljóst fyrir að þegar taka skal tillit til stærðar og umfangs skal miða við 10 MWe uppsett rafafl. Það viðmið á að sjálfsögðu við um alla þætti framkvæmdarinnar en ekki aðeins framkvæmdina í heild sinni eins og skipulagsstjóri heldur fram, eða svo eitthvað sé nefnt: orkuöflun vegna 10 MWe raforkuvers, vegagerð vegna 10 MWe raforkuvers, stöðvarhús fyrir 10 MWe raforkuver, förgun afrennslis frá 10 MWe raforkuveri o.s.frv. Er skipulagsstjóri kannski tilbúinn að halda því fram að afla megi 50 MWe gufuafls fyrir 10 MWeraforkuver án þess að fram fari mat á umhverfisáhrifum þeirrar  orkuöflunar? Slík röksemdafærsla endar í tómri vitleysu. Með því að heimila gufuöflun fyrir 50 MWe raforkuframleiðslu án umhverfismats hefur Skipulagsstofnun (og umhverfisráðuneyti í úrskurðum vegna kærumála) farið langt út fyrir eðlileg mörk við ákvörðun matsskyldu vegna framkvæmda á Þeistareykjum. Samkvæmt lagatúlkun skipulagsyfirvalda geta framkvæmdir verið langt komnar þegar kemur að umhverfismati. Það er andstætt markmiðsákvæðum laganna og andstætt náttúruverndarsjónarmiðum yfirleitt.

Í svari skipulagsstjóra segir að Skipulagsstofnun hafi fjórum sinnum borist tilkynning um borun rannsóknaholu/hola á Þeistareykjasvæðinu. Í öllum tilfellum taldi Skipulagsstofnun ljóst að í hverju tilfelli fyrir sig væri umfang og eðli framkvæmdar ekki þess eðlis að áhrifin væru líkleg til þess að verða umtalsverð.

Hér vekur sérstaka athygli orðalagið í hverju tilfelli fyrir sig. Svo er að sjá sem Skipulagsstofnun hafi yfirsést ákvæðið í 3. viðauka þar sem fjallað er um sammögnunaráhrif með öðrum framkvæmdum (sbr. feitletrun hér að framan). Skipulagsstofnun túlkar lögin þannig að skoða skuli hverja borholu (eða hverja umsókn framkvæmdaraðila) fyrir sig, án tillits til annarra framkvæmda, t.d. framkvæmda við aðrar boranir. Niðurstaða slíkrar túlkunar er að ef aðeins er raskað nógu litlu í einu, þá er augljóslega heimilt að spilla svæðinu í heild ef aðeins er passað upp á að gera það í nógu mörgum áföngum. Þessi túlkun laganna byggist á því að loka augunum fyrir ákvæðinu um sammögnunaráhrif á sama hátt og horft hefur verið framhjá ákvæðinu um stærð og umfang.

Ekki er mér kunnugt um að fallið hafi dómar um túlkun laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Því verður að ætla að túlkun Skipulagsstofnunar á lögunum byggist á leiðbeiningum frá umhverfisráðuneyti. Svo virðist sem álit Skipulagsstofnunar á borð við þau sem hér hafa verið tilgreind, og staðfest hafa verið af umhverfisráðuneyti, verði að kæra til dómstóla. Aðeins þannig virðist mögulegt að ná fram þeim markmiðum laganna að draga eins og kostur er úr neikvæðum umhverfisáhrifum framkvæmda og koma í veg fyrir að lögin verði áfram túlkuð náttúrunni í óhag.

Þann 30. apríl sl. lagði orkufyrirtækið Þeistareykir ehf., sem nú mun að fullu í eigu Landsvirkjunar, fram frummatsskýrslu um mat á umhverfisáhrifum vegna byggingar allt að 200 MWe jarðvarmaorkuvers á Þeistareykjum. Skýrslan nær jafnframt yfir mat á umhverfisáhrifum vegar milli Húsavíkur og virkjunarsvæðisins. Þennan sama dag voru lagðar fram fimm stórar frummatsskýrslur um fyrirhugaða orkuvinnslu og stóriðju á Norðausturlandi samtals tæplega 1100 bls. auk fjölda viðauka. Það gefur auga leið að það er ekki hægt að ætla nokkrum manni eða frjálsum félagasamtökum að rýna í málin í frítíma á þeim sex vikum sem ætlaðar voru til athugasemda skv. lögum. Frestur til að gera athugasemdir við skýrslurnar fimm rann úr 14. júní sl.

Við skoðun á skýrslunni um Þeistareyki koma ótrúlegustu hlutir í ljós. Reyndar hef ég ekki komið á svæðið eftir útkomu skýrslunnar og hef því ekki getað skoðað ýmislegt sem ástæða væri til að kanna sérstaklega, s.s. nýtt vegstæði, ný námusvæði, helstu mannvirkjasvæði og síðast en ekki síst heildarsamhengi framkvæmdarinnar. Ég ætla samt að reyna að fara í gegnum helstu þætti málsins í nokkrum áföngum þannig að áhugasamir geti kynnst minni sýn á það, en hún er nokkuð önnur en sýn framkvæmdaraðilans og sveitarfélagsins sem ber ábyrgð á skipulagi á svæðinu.

Forsagan – fyrir mat á umhverfisáhrifum

Áður er frummatsskýrslan var lögð fram höfðu verið boraðar fimm vinnsluholur í háhitasvæðið á Þeistareykjum auk einnar rannsóknarholu. Samanlögð afkastageta vinnsluholanna jafngildir gufuþörf einnar 50 MWe vélasamstæðu í virkjuninni fullbúinni, en til samanburðar má nefna að Kröfluvirkjun hefur undanfarin ár framleitt um 60 MWe. Þessar fimm vinnsluholur hafa allar verið boraðar án þess að fram færi mat á umhverfisáhrifum. Þetta eru ámælisverð vinnubrögð og algerlega fráleitt að stjórnvöld skuli hafa samþykkt umtalsverðar framkvæmdir á svæðinu undanfarin ár án slíks mats eins og lög kveða á um. Hér geta stjórnvöld að mínu viti alls ekki skýlt sér á bak við undanþáguákvæði laga.

Í c-lið 2. tl. í 2. viðauka laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum eru taldar upp þær framkvæmdir sem kynnu að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skal metið í hverju tilviki með tilliti til eðlis, umfangs og staðsetningar hvort þær skuli háðar mati á umhverfisáhrifum. Þar er m.a. talin upp borun á vinnsluholum og rannsóknarholum á háhitasvæðum. Hér er það lagt í hendur Skipulagsstofnunar að meta hvað eru veruleg umhverfisáhrif. En Skipulagsstofnun hefur þó alls ekki frjálsar hendur. Í 2. tl. 1. viðauka sömu laga segir að orkuver með 10 MW uppsett rafafl eða meira skuli ávallt háð mati á umhverfisáhrifum. Þetta er skýrt viðmið fyrir stjórnvöld. Við þetta bætist að í 1. tl. 3. viðauka laganna um mat á umhverfisáhrifum, sem einnig fjallar um matsskyldu framkvæmda, er sérstaklega tekið fram að athuga þurfi eðli framkvæmdar, m.a. með (i) tilliti til stærðar og umfangs framkvæmdar.

Af frummatsskýrslunni má ráða að þegar eftir borun þriðju holunnar á Þeistareykjum (ÞG-03) hafi orkuöflun verið orðin meiri en sem nemur 10 MW rafafli. Eftir það óskaði framkvæmdaraðili eftir ákvörðun Skipulagsstofnunar um matskyldu vegna borunar tveggja rannsóknarhola til viðbótar (ÞG-4 og ÞG-5). Skipulagsstofnun taldi framkvæmdirnar ekki líklegar til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldu þær því ekki háðar mati á umhverfisáhrifum. Samtök um náttúruvernd á Norðurlandi (SUNN) kærðu ákvörðunina til umhverfisráðuneytis sem staðfesti ákvörðun Skipulagsstofnunar. Síðar hefur borun einnar holu til viðbótar (ÞG-06) hlotið náð fyrir augum Skipulagsstofnunar.

Nú þegar hafa Þeistareykir ehf. aflað fimmfalt meiri orku en þarf fyrir 10 MW raforkuver sem þó er er ávallt háð umhverfismati. Það er deginum ljósara að stjórnvöld hafa algerlega misst sjónar á markmiðum laganna um mat á umhverfisáhrifum. Þetta á bæði við um Skipulagsstofnun og umhverfisráðuneyti, sem með vægast sagt frjálslegri túlkun sinn á lögum og reglum, hafa ákveðið að umfangsmiklar boranir skuli ekki háðar mati á umhverfisáhrifum. Þá hefur Umhverfistofnun, sem er helsti umsagnaraðili ríkisins á sviði umhverfismála, ekki gert athugasemdir við boranirnar (nema holu ÞG-06) þrátt fyrir að svæðið sé á náttúruminjaskrá og njóti auk þess að stærstum hluta sérstakrar verndar skv. a- og d-lið 37. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd. Hvað gengur stjórnvöldum til með svona vinnubrögðum? Hvar eru þeir aðilar sem eiga að gæta laga og réttar í landinu?

Þær boranir sem nú þegar hafa farið fram á Þeistareykjum, með tilheyrandi raski á jarðhitasvæðinu, að ekki sé minnst á skemmdir eftir efnistöku í vesturhlíðum Bæjarfjalls, hafa valdið því að svæðið getur ekki orðið samt um langa framtíð. Með því að undanskilja þessar framkvæmdir mati á umhverfisáhrifum hefur Skipulagsstofnun snúið á haus markmiðsákvæðum laga nr.106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Merking hugtaksins umtalsverð umhverfisáhrif hefur aldrei verið fyllilega ljós en stjórnvöld telja greinilega að á jarðhitasvæðum merki þetta ekki minna en fimm vinnsluholur og örkuöflun sem nemur um 50 MW af rafafli. Þetta er augljóslega skoðun Skipulagsstofnunar, studd af umhverfisráðuneyti.

Hvernig í ósköpunum eiga frjáls félagasamtök á borð við Samtök um náttúruvernd á Norðurlandi, Landvernd eða Náttúruverndarsatök Íslands að endast til að leggja vinnu í tilraunir til að koma vitinu fyrir stjórnvöld þegar vinnubrögð Skipulagsstofnunar og umhverfisráðuneytis eru eins og raun ber vitni? Allir vita jú að svokölluð úrskurðanefnd er vita gagnslaus í svona málum. Eiga þeir sem bera umhyggju fyrir landinu bara að sætta sig við það að skaðinn er skeður á Þeistareykjum og að þess vegna sé sjálfsagt að virkja svæðið? Hverjir bera ábyrgð á staðsetningu efnisnámunnar í skriðunni vestan í Bæjarfjalli? Og hverjir bera ábyrgð á því að stærsti borteigurinn var settur niður í hjarta svæðisins? Hvað varð um tæknina til að bora svonefndar skáholur allt að 1,5 km til hliðar út frá borteig?

Hugsunar- og fyrirhyggjuleysi þeirra sem að þessu málinu hafa komið er slíkt að það slær rækilega við alræmdum framkvæmdum við Hellisheiðarvirkjun og er þá langt til jafnað.

Framganga orkufyrirtækjanna og hagsmunagæsla sveitarfélagsins í máli sem þessu þarf reyndar ekki að koma neinum á óvart. En getur verið að starfsfólk Skipulagsstofnunar, Umhverfisstofnunar og jafnvel umhverfisráðuneytisins hafi misskilið hlutverk sitt svona hrapalega? Hefur það einhvern tilgang að fullgilda Árósasamninginn þegar stjórnvöld hunsa vandaðar athugasemdir frjálsra félagasamtaka?

Menn geta verið með eða á móti stóriðju og stórfelldri virkjun orkulinda. En allir geta verið sammála um að vanda þurfi til verka þegar og ef að framkvæmdum kemur. Sú ætlar því miður ekki að verða raunin í tilviki stóriðjudrauma Húsvíkinga.

Þann 30. apríl sl. auglýsti Skipulagsstofnun eftir athugasemdum við fimm frummatsskýrslur vegna mats á umhverfisáhrifum stórframkvæmda á Norðurlandi. Um er að ræða:

• Álver á Bakka við Húsavík, allt að 346.000 tonn/ári
• Jarðvarmavirkjun á Þeistareykjum, allt að 200 MW
• Jarðvarmavirkjun við Kröflu, Kröfluvirkjun II sem svo er nefnd, allt að 150 MW
• Háspennulínur frá Kröflu og Þeistareykjum að Bakka við Húsavík, 220 kW
• Sameiginlegt mat á umhverfisáhrifum vegna ofangreindra framkvæmda

Frummatsskýrslurnar fimm eru samtals um 1060 bls. auk fjölda viðauka. Skipulagsstofnun veitti lögbundinn sex vikna frest til athugasemda og rann hann út 14. júní sl. Vart þarf að taka það fram að einstaklingar og frjáls félagasamtök hafa ekki bolmagn til að kynna sér öll þessi mál til hlítar innan þessara tímamarka, hvað þá að gera viðeigandi athugasemdir.

En hvað sem þessum fresti til athugasemda líður, þá er það aðalatriði málsins að hér er í uppsiglingu eitt stærsta umhverfisslys Íslandssögunnar.

Forsendur fyrirhugaðra framkvæmda eru að stórum hluta tilgreindar í Svæðisskipulagi háhitasvæða í Þingeyjarsýslum 2007-2025. Skipulagið er að nafninu til á hendi sveitarfélaganna en snýst þó fyrst og síðast um hagsmuni framkvæmdaraðilanna. Önnur sjónarmið koma lítið við sögu. Í svæðisskipulaginu kemur fram að landnýtingar- og verndaráætlun fyrir háhitasvæðin var upphaflega unnin að frumkvæði orkufyrirtækjanna Þeistareykja ehf. og Landsvirkjunar og síðan í samstarfi við þau og Landsnet. Áætlunin var svo unnin áfram sem svæðisskipulag fyrir háhitasvæðin í Þingeyjarsýslum. Í svæðisskipulaginu kemur fram að tilgangurinn með gerð landnýtingar- og verndaráætlunar var fyrst og fremstað samþætta nýtingu og vernd þannig að tekið verði tillit til náttúrufars og náttúruverndarsjónarmiða eins og framast er kostur við hugsanlegar virkjanaframkvæmdir og mannvirkjagerð í tengslum við þær. Í samráðsnefnd um gerð áætlunarinnar sátu fjórir fulltrúar sveitarfélaganna og þrír fulltrúar orkufyrirtækjanna. Hver þessara fulltrúa skyldi hafa séð um að taka tillit til náttúrufars og náttúruverndarsjónarmiða eins og framast er kostur eins og það er orðað í svæðisskipulaginu?

Og nú liggja fyrir frummatsskýrslur á grunni svæðisskipulags sem unnið var á forsendum orkufyrirtækjanna. Að sjálfsögðu var ekki búist við miklu. En þær áætlanir sem nú liggja fyrir eru sínu verri en mig óraði fyrir. Undirbúningur og skipulag á framkvæmdasvæðum er í algeru skötulíki. Í nafni sjálfbærrar þróunar er borsvæðum dreift óskipulega yfir háhitasvæðin en þó þannig að ávallt verði hægt að bora á þann hátt sem framkvæmdaraðili telur sér henta best hverju sinni og án þess að þurfa nokkurn tíma í framtíðinni að spyrja kóng eða prest um eitt eða neitt. Þetta er sama vinnulag og notað var við Hellisheiðarvirkjun, þ.e. að framkvæmdaraðilinn vill fá leyfi til að haga sér að eigin vild á svokölluðu iðnaðarsvæði. Viljum við sjá umhverfisslysið á Hellisheiði endurtekið?

Hér koma síðan tvö lítil dæmi um þau vinnubrögð sem viðhöfð eru við undirbúning framkvæmdanna. Annað er frá Sveitarfélaginu Norðurþingi og hitt frá Landsvirkjun og Landsneti í sameiningu.

Í auglýstri tillögu að aðalskipulagi Norðurþings segir m.a. um áhrif stóriðju á samfélag og umhverfi: Til langs tíma litið er talið að jákvæð áhrif bætts atvinnuöryggis á heilsufar íbúa vegi upp á móti mögulegum neikvæðum áhrifum starfseminnar. Í beinu framhaldi af þessari setningu segir síðan að ekki liggi fyrir upplýsingar um möguleg óþægindi vegna hávaða, lyktar, birtu eða ryks! Hvernig í ósköpunum getur svona ófagleg röksemdafærsla ratað inn í tillögu stjórnvalds að aðalskipulagi? Á virkilega að standa í tillögu að aðalskipulagi að ef íbúarnir hafi næga vinnu muni þeir verða við góða heilsu um langa framtíð hvað sem allri mengun og hollustuháttum líður? Sætta íbúarnir sig virkilega við rök af þessum toga þegar teknar eru stórar ákvarðanir um framtíðina?

Annað athyglisvert dæmi eru röksemdir fyrir staðsetningu stöðvarhúss Þeistareykjavirkjunar, en gert er ráð fyrir því á flatlendi þar sem það verður eins áberandi og nokkur kostur er. Ætla mætti að vandaðar athuganir lægju að baki þessu staðarvali enda er hér um að ræða þungamiðjuna í framkvæmd sem kostar tugi milljarða. Og samkvæmt lögum mat á umhverfisáhrifum skal ávallt gera grein fyrir helstu möguleikum sem til greina koma og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. En þegar leitað er að rökum fyrir þessari einu mögulegu staðsetningu stöðvarinnar finnst ekkert annað í frummatsskýrslu Landsvirkjunar en að stöðvarhúsið þurfi að vera nálægt tengivirkinu við háspennulínuna til Húsavíkur. Gott og vel. En hvers vegna skyldi tengivirkið þá vera staðsett á þessum mjög svo áberandi stað? Í frummatsskýrslu Landsnets um háspennulínuna til Húsavíkur eru rökin fyrir staðsetningunni ekki viskulegri en svo að þar er röksemdunum snúið við. Tengivirkið þarf að vera nálægt stöðvarhúsinu!

Og hvernig skyldu vinnubrögð orkufyrirtækjanna samrýmast þeim markmiðum sem sett eru fram í skipulags- og byggingarlögum? – að stuðla að skynsamlegri og hagkvæmri nýtingu lands og landgæða, tryggja varðveislu náttúru og menningarverðmæta og koma í veg fyrir umhverfisspjöll og ofnýtingu, með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Þær skipulagsáætlanir sem litið hafa dagsins ljós síðustu árin bera þess iðulega merki að sveitarstjórnarmenn og önnur skipulagsyfirvöld hafi haft takmarkaðar spurnir af þessu markmiðsákvæði. Í framangreindum frummatsskýrslum orkufyrirtækjanna er því haldið fram að háhitasvæðin verði virkjuð á forsendum sjálfbærrar þróunar. Þannig koma orðin sjálfbær og sjálfbærni t.d. 40 sinnum fyrir í Kröfluskýrslunni, 50 sinnum í Þeistareykjaskýrslunni og 20 sinnum í sameiginlega matinu.

Í framhaldi af allri þessari sjálfbærni koma hér að lokum nokkur dæmi um þá vanvirðingu sem ofangreindum markmiðum skipulags- og byggingarlaga er sýnd í matsskýrslum orkufyrirtækjanna:

• Leggja á nýjan veg frá Húsavík að Þeistareykjum um 20 km leið í ósnortnum hraunum, sem njóta sérstakrar verndar samkvæmt lögum um náttúruvernd. Annað og eldra vegstæði er fyrir í hrauninu. Ekki verður annað séð en það sé a.m.k. jafngott og að ýmsu leyti betra.
• Fyrirhuguð eru 15 borsvæði á Þeistareykjasvæðinu þar sem 5-7 ættu að nægja. Fjarlægð milli borsvæða er allt niður í um 300 m en skáboranir ná 1000-1500 m til hliðar frá borsvæðum! Og sum borsvæðin eru reyndar utan við hið skilgreinda háhitasvæði!
• Nýtt línustæði er fyrirhugað um 44 km leið um ósnortið land algerlega að óþörfu.
• Í skýrslunni um Kröflu II segir m.a.: Eitt af sérkennum jarðhitasvæðisins í Kröflu eru sprengigígar kringum Víti vegna stærðar og fagurlegrar lögunar. Samkvæmt sömu skýrslu stendur til að umkringja Víti endanlega með borholum og gufuleiðslum.

Orkufyrirtækin Landsvirkjun, Þeistareykir ehf. (nú í eigu Landsvirkjunar) og Landsnet eru í eigu íslenska ríkisins. Umhverfisslysið sem vofir yfir er því í boði stjórnvalda.

Eitt það athyglisverðasta í siðferðisskýrslunni sem fylgir skýrslu sannleiksnefndar Alþingis er hin almenna niðurstaða vinnuhópsins um siðferði í íslensku samfélagi. Í lokaorðum hópsins kemur fram að brýn þörf sé fyrir siðvæðingu á fjölmörgum sviðum samfélagsins og að hún sé langtímaverkefni sem krefjist framlags frá fólki á öllum sviðum þess.

Þetta eru stór orð en íslenskt samfélag verður að kyngja þeim. Leiðin út úr vanda þjóðarinnar er fólgin í því að taka sannleiksskýrsluna alvarlega og líta í eigin barm. Undanfarið hafa nokkrir íslenskir stjórnmálamenn þverskallast við og ætla sér að hverfa af sviðinu tímabundið í stað þess að skammast sín og finna sér starf við hæfi. Aðrir sitja sem fastast og sjá ekki ekki út fyrir þingsalinn. Siðvæðingin virðist sem sé ekki ætla að byrja hjá Alþingi sem þó fékk það óþvegið hjá vinnuhópnum um siðferði og starfshætti.

Í síðustu viku rakst ég á kostulegt dæmi um siðferðisvandann í samfélaginu. Stofnaður hefur verið fésbókarhópur undir nafninu vinir lúpínunnar. Í eins konar yfirlýsingu á titilsíðu er skorin upp herör gegn fyrirætlunum stjórnvalda til varnar líffræðilegri fjölbreytni í gróðurríki landsins. Þar segir m.a.: „Við mótmælum þessari fásinnu og hyggjumst bregðast við henni með því að stuðla að uppgangi og útbreiðslu lúpínunnar sem mest við megum.“

Fésbókarhópurinn er ekki aðeins að andæfa stjórnvöldum heldur er hér verið að hvetja til lögbrota. Reglugerð um innflutning, ræktun og dreifingu útlendra plöntutegunda frá árinu 2000 er ágætlega skýr hvað þetta varðar þó svo að til þessa hafi henni lítt verið hampað. Nú hefur umhverfisráðherra tekið af skarið og ákveðið að dreifingu alaskalúpínu í landinu verði hætt nema á sérstökum svæðum sem Landgræðsla ríkisins gerir tillögur um og jafnframt að hafist skuli handa við að uppræta lúpínu á hálendinu strax í sumar.

Að auki hefur framkvæmdarstjóri Skógræktarfélags Íslands birt texta á fésbók sinni þar sem hann finnur aðgerðum ráðherra allt til foráttu og hvetur fólk til að skrá sig á fésbók vina lúpínunnar. Skógræktarfélag Íslands er regnhlífarsamtök skógræktarfélaga um allt land og þau byggja starfsemi sína að stórum hluta á framlögum ríkisins. Svo er að sjá sem félögin ætli sér að vinna opinberlega gegn stjórnvöldum í þessu máli. Ástæðuna fyrir andófinu hygg ég vera þá að samtökin neita að viðurkenna að hluti af starfi skógræktarfélaganna undanfarna áratugi er á gráu svæði gagnvart alþjóðlegum samningum um innflutning nýrra plöntutegunda. Við þetta bætist að yfirmenn hjá Skógrækt ríkisins hafa tekið áskorun framkvæmdarstjórans og skráð sig á fésbók vina lúpínunnar.

Fyrrnefndur vinnuhópur um siðferði og starfshætti segir að ógagnrýnin sjálfsánægja meðal íslensku þjóðarinnar hafi á sinn hátt búið í haginn fyrir þá atburðarás sem hér varð í bankahruninu. Á fésbókinni er á ferðinni hliðstætt dæmi um slíka hegðun sem býr í haginn fyrir spjöll á íslenskri náttúru. Skógræktarfélag Íslands er á bás með þeim þingmönnum sem þurfa að líta í eigin barm þar sem siðferðið er annars vegar. Framkvæmdarstjóri félagsins hefur gengið fram fyrir skjöldu og sýnt landslögum lítilsvirðingu.

Það er sýnilega brýn þörf fyrir siðvæðingu á fjölmörgum sviðum í íslensku samfélagi.