Sóley Tómasdóttir

Sem femínisti hef ég átt mörg samtöl við karla á öllum aldri um stöðu kynjanna í samfélaginu. Sum skemmtileg og árangursrík en önnur hreinlega leiðinleg og  tilgangslaus. Skemmtilegustu samræðurnar snúast að mínu mati um hugmyndafræðina og samfélagið en persónulegar árásir leiðast mér.

Um daginn átti ég samtal við ungan mann á Facebook um staðgöngumæðrun. Hann var ósammála mér um það mál en hafði líka sterkar skoðanir á persónu minni. Því kom hann skýrt til skila með allskyns ósmekklegum athugasemdum um mig og fjölskyldu mína, sagði mig öfgafulla og kúgandi herfu, siðspillta kuntu og að hann vorkenndi manni mínum og börnum.

Þetta samtal hefur vakið nokkra athygli og þykir mörgum nóg um. Sjálf tek ég þetta ekki nærri mér, enda orðin sjóuð í opinberri umræðu og búin að brynja mig gagnvart rætnum og persónulegum árásum sem virðast vera órjúfanlegur hluti af lífi stjórnmálafólks. Sér í lagi kvenna og sér í lagi femínískra kvenna. Það er fáránlegur raunveruleiki í sjálfu sér. Það á enginn að þurfa að sitja undir persónulegum árásum vegna skoðana sinna. Hvorki ég né pólitískir andstæðingar mínir. — Og í því samhengi er fullkomlega eðlilegt að fólk velti því fyrir sér af hverju það eru ekki fleiri konur sem taka þátt í pólitískri umræðu.

Þar sem athugasemdirnar komu frá ungum manni, virtust flestir sammála um að dónaskapurinn hlyti að eldast af honum þegar fram í sækti. Margir litu á þetta sem bernskubrek einstaklings sem mögulega ætti eitthvað erfitt uppdráttar. Í því samhengi vil ég nefna tvennt.

Bernskubrek
Er allt í lagi að ungir strákar noti svona orðfæri bara af því þeir eru svo óþroskaðir eða af því þeim líður illa? Er hægt að samþykkja að fólk, alveg sama hvað það er gamalt eða hvernig því líður, beiti þeim aðferðum í samræðum að brynjuðu stjórnmálafólki blöskri? Ég get ekki samþykkt það.

Ég á bágt með að trúa að framkoma þessa einstakings gagnvart bekkjarsystrum sínum eða vinkonum einkennist af kurteisi og virðingu. Maður sem segir miðaldra stjórnmálakonu að hún sé kunta sparar varla stóru orðin gagnvart jafnöldrum sínum.

Og raunar er ég ekkert viss um að þessi einstaklingur eigi erfiðara uppdráttar en margir aðrir. Því miður hefur heil kynslóð ungra manna alist upp með fyrirmyndir á borð við Egil Einarsson, að ekki sé talað um Jón stóra — heil kynslóð sem hefur alist upp við gagnrýnislausa umfjöllun fjölmiðla um þessa menn og viðhorf þeirra til kvenna. Þessi kynslóð (auðvitað ekki öll, en allt of stór hluti), sem vílar ekki fyrir sér að kalla stjórnmálakonur kuntur, lofar því miður ekki góðu.

Mér er skapi næst að líta á kynslóðina sem fórnarlömb. Fórnarlömb öfgafullra staðalmynda sem hafa verið mærðar og dáðar af fyrirtækjum og fjölmiðlum og haft stórkostleg áhrif á sjálfsmynd, sjálfstraust og hegðan fólksins sem er að vaxa úr grasi. Ábyrgðin er auðvitað alltaf hjá þeim einstaklingum sem haga sér með þessum hætti — en samfélagið á sinn þátt í þessu. Því verður að breyta.

Kurteislegur dónaskapur
Er svo víst að þessi einstaklingur verði svo mikið heflaðri þegar hann vex úr grasi? Mun hann ekki bara læra betur á tungumálið og leiðirnar sem virka til að hann geti komið kvenfyrirlitningu sinni til skila þannig að mark sé á takandi? — Ég er ansi hrædd um það.
Í því samhengi vil ég kynna annan mann til leiks. Ekki vegna persónulegra samtala, heldur skrifa sem eru af svipuðum meiði. Þar er þess vandlega gætt að ráðast ekki að persónum, heldur rægir hann stóran hóp fólks. Og rógurinn er settur fram af stakri kurteisi. Hér er brot úr pistlinum:

Femínismi, sem setur konur í þá stöðu að þurfa að afsaka og réttlæta klæðaburð sinn, notkun á snyrtivörum, verkaskiptinguna inni á heimilinu eða jafnvel langanir í kynlífi, er á villigötum. Þegar hugmyndafræði, sama hvaða nafni hún nefnist, fer að fela í sér ritskoðun, tískulögreglu og persónunjósnir er hún löngu hætt að snúast um hugsjónir. Þá hefur vænisýkin tekið völdin, eins og svo sorglega mörg dæmi sanna. (Davíð Þór Jónsson, Fréttablaðinu, 17. september 2011.)

Í upphafi pistilsins tekur hann fram að hann sé sjálfur femínisti (sniðugt strákar, prófið þetta næst, þið getið gagnrýnt harðar ef þið þykist vera innanbúðarmenn). Svo fer hann að lýsa því hvernig femínisma sem hugmyndafræði hafi verið misbeitt til að valda vanlíðan kvenna, án þess að gerð sé grein fyrir gerandanum. Það er sumsé stór hópur sem kemur til greina — allt það fólk sem hefur kennt sig við femínisma (ekki síður sniðugt strákar, takið heildina alla niður í einu, þannig forðist þið meiðyrðamál — og Davíð veit sko ekkert hræðilegra en meiðyrði).

Í pistli sínum tekst þessum fullorðna og þekkta manni að koma því til skila með trúverðugum hætti að ekkert mark sé tekið á femínistum (mögulega mér). — Og það alveg án þess að segja „Sóley Tómasdóttir er hugsjónalaus en vænisjúk á villigötum sem vill ritskoðun, tískulögreglu og persónunjósnir“. Kannski hefði hann orðað þetta svona þegar hann var tvítugur — hver veit?

—

Femínistar ögra ríkjandi hugmyndafræði og kalla á róttækar breytingar. Femínistar sætta sig ekki við að konur séu kallaðar ljótum nöfnum vegna skoðana sinna og femínistar sætta sig ekki við að staðalmyndir hefti tækifæri beggja kynja til virkrar samfélagsþátttöku. Femínistar ógna þannig hinni friðsælu tilveru þar sem fólk leikur sín hefðbundnu kynhlutverk í blindni. Friðsælu segja sumir, jafnvel þótt hún innihaldi ójöfn tækifæri kynjanna, kynbundinn launamun og kynbundið ofbeldi. Viðhorf samfélagsins í garð femínista eru þannig skiljanleg — en óásættanleg engu að síður.

Greinin birtist á knuz.is 23. janúar 2012.

Berit Ås er norskur femínisti og samfélagsrýnir og hefur stundum verið kölluð ljósmóðir kvennahreyfingarinnar. Greining hennar á samskiptum fólks er einkar athyglisverð, en hana setur hún fram í kenningu um Drottnunaraðferðirnar fimm.

Drottnunaraðferðirnar eru sammannlegar og notaðar af körlum og konum í einhverjum mæli í hinu daglega lífi, yfirleitt alveg ómeðvitað. Þær eru einkar greinanlegar þegar valdamisræmi er til staðar og því er oft gagnlegt að greina samskipti kynjanna eftir þeim. Greinilegastar eru þær þó í orðræðu andstæðinga femínisma.

María Lilja Þrastardóttir er íslenskur femínisti og samfélagsrýnir og hefur verið áberandi í umræðunni upp á síðkastið vegna beinskeyttra skrifa sinna um misrétti samfélagsins. Viðbrögðin hafa ekki látið á sér standa, enda reisir hún kröfu um breytingar á ríkjandi gildum, viðmiðum og valdamisrétti í samfélaginu. Hefðbundnir málsvarar feðraveldisins koma fram einn af öðrum og beita hefðbundnum aðferðum til að gera lítið úr skoðunum hennar, málflutningi og persónu.

Þá er gott að hafa kenningar Beritar við hendina. Drottunaraðferðirnar fimm fylgja hér á eftir, settar í samhengi við þá gagnrýni sem María Lilja hefur sætt að undanförnu:

1. Að gera fólk ósýnilegt
Þegar horft er framjá framlagi kvenna í umræðum, hvort sem er á opinberum vettvangi eða í persónulegum samtölum. Framkoman er til þess fallin að konum finnist framlag þeirra og skoðanir léttvægar og skipti ekki máli.
Þetta á við almennt um kvenfrelsismál í samfélaginu, þau málefni sem Maríu Lilju eru hugleikin. Fjölmiðlaumfjöllun um misrétti kynjanna er ekki í neinu samræmi við áhrifin sem það hefur enda snertir misréttið öll svið samfélagsins, bæði kynin, ungt fólk og gamalt. Því til viðbótar hefur grein Maríu Lilju verið tekin úr birtingu á Innihald.is (eins og betur verður komið inn á síðar).
Skrif Maríu Lilju beinast meðal annars gegn þessari leið – hún vekur athygli á málum, setur þau á dagskrá og krefst umfjöllunar.

2. Að gera fólk hlægilegt
Þegar framlag kvenna í umræðum, hvort sem er á opinberum vettvangi eða í persónulegum samtölum er gert hlægilegt. Skoðanir þeirra jafnvel taldar byggja á tilfinningasemi eða kynbundnum líffræðilegum þáttum. Framkoman er til þess fallin að konur efast um gildi og réttmæti skoðana sinna og þora síður að setja þær fram.
Hér er hægt að nefna fjaðrafokið sem varð vegna bréfaskrifta Maríu Lilju til forsvarsfólks Skjáseins um að konur hefðu áhuga á fleiru en því sem Tobba Marinós og Ellý Ármanns hygðust fjalla um. Þá var reynt að gera Maríu Lilju kjánalega, meðal annars vegna þess að hún notaði varalit.

3. Að leyna upplýsingum
Þegar konur hafa ekki sama aðgang að upplýsingum og karlar, hvort sem er á opinberum vettvangi eða í persónulegum samskiptum. Gerist á vinnustöðum, í stjórnmálum og í félagslífi. Karlarnir skiptast á mikilvægum upplýsingum í eigin óformlega hópi sem aldrei koma upp á yfirborðið á formlegum fundum og því standa konur höllum fæti í samskiptunum.
Þótt leiðin sé algeng og flestar konur þekki hana af eigin raun er vandséð að tengja hana Maríu Lilju í svipinn.

4. Tvöföld refsing
Þegar konum er legið á hálsi fyrir val sitt eða forgangsröðun í lífinu, bæði sem hópur, en einnig einstaklingar. Þá skiptir ekki máli hvert valið er, niðurstaða konunnar verður gagnrýnd hvort eð er. Velji kona t.d. að krefjast réttar síns er hún brjáluð, geri hún það ekki, getur hún sjálfri sér um kennt.
Femínistar virðast eiga sérstaklega erfitt með að forgangsraða rétt. Hér mætti nefna bréfaskriftir Maríu Lilju og Davíðs Þórs. Þar hafði María Lilja val milli þess að láta skoðanir og dylgjur Davíðs Þórs óáreittar gegn eigin sannfæringu eða þess að koma sínum skoðunum á framfæri og hljóta bágt fyrir þar sem bæði leiðum 1 og 5 var beitt.

5. Að framkalla skömm og sektarkennd
Þessar velþekktu tilfinningar meðal kvenna eru framkallaðar m.a. með aðferðum 1-4, eða bara því sem þykir henta hverju sinni. Klisjan um að femínistar hafi nú margt fram að færa, þær þurfi bara aðeins að passa hvernig þær orða hlutina eða setja þá fram er skínandi dæmi um þessa aðferð.
Gagnvart Maríu Lilju hefur margt verið reynt, en fáir þó gengið jafn langt og Davíð Þór sem beitti þeirri kunnuglegu aðferð að hóta meiðyrðamáli. María Lilja átti að skammast sín.

Það eru ekki bara karlrembur sem beita þessum aðferðum. Við gerum það sjálfsagt að einhverju leyti öll, en ættum að reyna að láta af því eftir fremsta megni. Við þurfum að þekkja þessar reglur til að koma í veg fyrir að við beitum þeim – en líka til að koma í veg fyrir að þær hafi áhrif á okkur.

Ég fæ ekki betur séð en að ritstjórn Innihald.is hafi fallið í gryfju Drottnunaraðferðanna og tekið þátt í að þagga Maríu Lilju. Og gleymum því þá ekki að bréfið sem þar hefur verið tekið úr birtingu snérist ekki um hana sjálfa. Þar var hún að verja nafnlausan hóp kvenna fyrir ávirðingum Davíðs Þórs af einurð og kjarki og ósérhlífni. Við hin eigum að þakka henni fyrir það og standa með henni. Við eigum að vera óhrædd að benda á þær drottnunaraðferðir sem verið er að beita hverju sinni og útskýra þá ósanngirni sem í þeim felst. Þannig náum við árangri.

Greinin birtist á www.knuz.is 10. nóvember 2011.

Vorið 1994 markaði tímamót í sögu borgarinnar, þegar Reykjavíkurlistinn vann sigur á Sjálfstæðisflokknum í borgarstjórnarkosningum. Með félagshyggju og jafnrétti kynjanna að leiðarljósi breytti borgarstjórn þjónustu borgarinnar til hins betra. Börn og foreldrar fóru ekki varhluta af breytingunum, enda eru leikskólarnir eins og við þekkjum þá í dag að miklu leyti Reykjavíkurlistanum að þakka. Þegar Sjálfstæðisflokkurinn komst aftur í meirihluta vorið 2006 stóðu leikskólar til boða fyrir öll börn sem þá urðu tveggja ára á árinu.

Núverandi meirihluti borgarstjórnar byggir að hluta til á rótum Reykjavíkurlistans. Sjálfsmynd Samfylkingarinnar byggir að stórum hluta á afrekum Reykjavíkurlistans sem hún átti vissulega aðild að. Á því að hafa tryggt góða og öfluga leikskóla í borginni með okkur Vinstri grænum og Framsóknarflokki. Frambjóðendur Samfylkingarinnar hikuðu ekki við að fullyrða fyrir síðustu kosningar að þeir hefðu slíkan skilning á eðli skólastarfs að málaflokkurinn væri best kominn í þeirra höndum. Og það fór sem fór. Menntamálin komust í hendur Samfylkingarinnar í umboði Besta flokksins sem einnig ber ríka ábyrgð, hafandi lofað og lofað og lofað að svíkja.

Öruggir, faglegir og ódýrir leikskólar

Tímabilið frá því fæðingarorlofi lýkur þar til leikskólaganga hefst er erfið bæði fyrir foreldra og börn. Þótt flestir foreldrar nýti þjónustu dagforeldra og lýsi sig ánægða með hana í könnunum, þá þiggja allir foreldrar pláss í leikskólum um leið og þau losna.

Á leikskólum búa börn við eins öruggt umhverfi og hugsast getur. Stjórnendur leikskólanna hafa yfirumsjón með skipulagi og tryggja að alltaf sé hægt að mæta óvæntum uppákomum. Á hverri deild eru margir starfsmenn, þannig að ábyrgðin er aldrei á hendi einnar manneskju. Starfsfólk leikskólanna fær sínar kaffipásur og þess er ekki krafist að matseld og frágangur fari fram samhliða umönnun barnanna. Húsnæði leikskólanna er aðlagað að þörfum starfseminnar, þar sem hættur eru lágmarkaðar og innréttingar í samræmi við þarfir og getu barnanna. Sama gildir um útisvæðin. Foreldrar kjósa leikskóla, m.a. öryggisins vegna.

Á leikskólum fá börn faglegt uppeldi og menntun. Sívaxandi hlutfall starfsfólks á leikskólum hefur lokið leikskólakennaranámi og unnið er samkvæmt Aðalnámskrá þar sem áhersla er lögð á að hvert barn fái að þroskast og rækta hæfileika sína í samræmi við aldur og getu. Gætt er jafnt að andlegum sem líkamlegum þroska, starfið fer fram inni og úti, það er skapandi, krefjandi og skemmtilegt. Foreldrar kjósa leikskóla, m.a. vegna þess faglega starfs sem þar fer fram.

Fyrir leikskóla borga foreldrar í sambúð um 22 þúsund krónur og einstæðir foreldrar um 13 þúsund. Algengt verð hjá dagforeldrum er um 63 þúsund fyrir sambúðarfólk en um 50 þúsund fyrir einstæða foreldra. Það er sumsé u.þ.b. 40 þúsund krónum ódýrara fyrir foreldra að hafa börn sín á leikskólum en hjá dagforeldrum. Væru börnin tekin inn hálfu ári fyrr, myndi það spara foreldrum um 240 þúsund krónur. Foreldrar kjósa leikskóla, m.a. af fjárhagsástæðum.

Inn með börnin

Á vef Reykjavíkurborgar birtist fréttatilkynning í gær um að verið væri að kanna möguleika á inntöku barna sem fædd eru árið 2010 á næsta ári. Árið sem þau verða tveggja ára. Fréttatilkynningin er viðbragð við mikilli gagnrýni á ákvörðun meirihlutans um að láta á annað hundrað leikskólaplássa standa auð í allt haust í stað þess að hefja inntöku árgangsins. Það er þó til marks um mikla nauðvörn þegar sendar eru út fréttatilkynningar um óbreytt ástand. Það er ekkert nýtt við það að börn sem verða tveggja ára á árinu fái inngöngu í leikskóla. Þvert á móti er það með því seinna sem gerist.

Á Íslandi ríkir enn kreppa. Atvinnuleysi er meira en gengur og gerist, fjárhagsstaða fjölskyldna er slæm og staða barna viðkvæmari en ella. Við slíkar aðstæður þurfa allir að hjálpast að. Hlutverk borgarstjórnar er að skerpa enn á forgangsröðun og tryggja fleiri leikskólapláss sem myndi bæta fjárhagsstöðu fjölskyldna og draga úr atvinnuleysi.

Við Vinstri græn erum stolt af að hafa tekið þátt í að byggja upp góða leikskóla fyrir börnin í borginni. En við viðurkennum að kerfið er ekki fullkomið og viljum gera betur. Við viljum halda áfram að styrkja leikskólana og bæta þjónustuna, stytta bilið frá fæðingarorlofi þar til leikskólaganga hefst. Við viljum nýta tækifærið sem nú gefst, nýta húsnæðið sem stendur autt, nýta starfskraftana sem ekki eru nýttir og bæta menntun barnanna í borginni. Jafnvel þótt það kosti niðurskurð annars staðar.

Greinin birtist í Fréttablaðinu 9. nóvember 2011