Klámvæðing er kynferðisleg áreitni.
Þetta er ekki slagorð róttækra samtaka eða fullyrðing öfgafullrar konu. Nei, þetta er yfirskrift bæklings sem gefinn var út af Reykjavíkurborg og Háskóla Íslands. Tveimur risastórum og opinberum vinnustöðum. Og þegar bæklingurinn er lesinn koma sannindi yfirskriftarinnar í ljós – þar sem reynslusögur kvenna sýna hversu niðurlægjandi aðstæður er hægt að skapa fyrir einstaklinga á vinnustöðum.
Hér er ein af sögunum í bæklingnum:
Einn morguninn voru bakaðar vöfflur á einni skrifstofunni og fólki af öðrum skrifstofum var boðið í kaffi. Þá kemur inn ung kona sem hafði fengið tímabundna verkefnaráðningu í nokkrar vikur eða mánuði. Og yfirmaður skrifstofunnar sagði: „Þetta er Dagný … Hún er mjög ung og sæt og við erum mjög ánægð með að hafa fengið svoleiðis manneskju til okkar.“ Dagný roðnaði, skammaðist sín og
fór hjá sér og ég sagði eitthvað á borð við: „Um hvað ertu að tala?“ Hann fattaði að ég var reið. Ég var ekki reið út af sjálfri mér, ég meina, hann var í raun og veru næstum að segja „þú og hinar konurnar eruð ljótar“ en hann sagði það ekki, hann var bara að gera lítið úr henni og ég var að bregðast við því. Svo sagði hann ekkert meira en á næsta fundi þar sem allt starfsfólkið var viðstatt sagði hann að ég væri mjög viðkvæm.
Það er ömurlegt að kona skuli vera kynnt til leiks á vinnustað sem „ung og sæt“ og að fullyrt sé í sömu andrá að svoleiðis manneskjur viljum við hafa. Það er ömurlegt fyrir hana og það er ömurlegt fyrir vinnustaðinn. Fyrir utan hlutgervinguna sem í þessu felst og andrúmsloftið sem það skapar, þá lýsir þetta ótrúlegu metnaðarleysi, þar sem starf konunnar virðist ekki skipta neinu máli, hvað þá reynsla hennar eða menntun. Og sá sem er svona ánægður með útlit og aldur konunnar virðist ekki gegna mikilvægara hlutverki en svo að hann geti dundað sér við að góna á konur daginn út og inn.
Til að bæta gráu ofaná svart heldur bregst sá metnaðarfulli með klassískum hætti við athugasemdinni um óviðeigandi hegðun. Þegir, en nýtir næsta færi sem gefst til að gera lítið úr þeirri sem vogaði sér að gera athugasemd.
Hann hefði líka getað – eins og kemur fram í bæklingnum – skýlt sér á bak við grín. Slegið á létta strengi og skilgreint þá eða þær sem hentaði – sem húmorslausar.
—
Bæklingurinn er byggir á viðtökum sem Thomas Brorsen Smidt tók við starfsfólk borgarinnar og byggir á raunverulegum dæmum sem öll lýsa óásættanlegri hegðun. Það ætti svo sem ekki að koma á óvart – í viðhorfskönnunum borgarinnar gegnum tíðina hefur alltaf verið eitthvað um að fólk hafi upplifað kynferðislega áreitni í starfi, jafnvel þótt það hafi ekki verið hátt hlutfall.
Í síðustu viðhorfskönnun kom fram að 9% starfsfólks hefur orðið fyrir áreiti, en aðeins lítill hluti þess virðist vera skilgreindur sem kynferðislegur. Svo virðist sem 3% áreitisins sé skilgreint sem kynferðisleg áreitni í orðum, 2% sem líkamleg kynferðisleg áreitni – en 12% er annars konar áreitni. Þetta væri fróðlegt að skoða nánar – en þó vil ég taka fram að þó aðeins væri um einn einstakling sem hefði upplifað slíkt, þá væri það einum of mikið.
—
Nú kann einhver að segja að það sé nú alveg eitthvað til í þessu hjá manninum í dæminu hér að ofan, það sé nú óþarfa viðkvæmni í gangi ef menn megi ekki slá á létta strengi. Auðvitað hafi hann ekki meint neitt með þessu, það viti nú allir og við eigum bara ekki að vera að láta svona.
En er það svo? –Ef þessi framkoma veldur vanlíðan hjá einhverjum, má þá ekki bara sleppa henni? –Er glensið svo mikilvægt að það megi valda vanlíðan? –Hver má skilgreina viðkvæmni og hvað á þá að taka alvarlega? –Hvort hefur skilgreiningarvaldið, karlinn sem fagnaði ungu og fallegu konunni, eða konan sem vildi ekki athugasemdina?
Hér er um ósamrýmanlegar kröfur að ræða og því nauðsynlegt að taka afstöðu. Annað hvort með honum eða henni – eins óbilgjarnt og það kann að hljóma, því margir myndu kjósa í slíkum aðstæðum að láta eins og ekkert sé og gera ekki neitt. En hvað þýðir það? –Jú, það er að taka afstöðu með athæfinu. Með því að mótmæla ekki og það styðja ekki konuna sem gerir það. Þannig samþykkir það hegðunina og tekur afstöðu með honum.
Konan situr þá uppi með vanlíðanina, ekki bara vegna framkomu karlsins heldur líka vegna þess að samstarfsfólk hennar stóð ekki með henni.
—
Í bæklingnum er raunar fjallað ágætlega um þetta – eins og segir hér:
Miklu fleiri konur en karlar verða fyrir kynferðislegri áreitni en konur geta líka viðhaldið og stutt kynferðislega áreitni með þögn sinni. Konur standa gjarnan frammi fyrir tveimur möguleikum; að samþykkja hegðunarmynstur sem gerir þær kynferðislega undirokaðar eða berjast gegn því. Oftast er auðveldara að samþykkja en að berjast. Þess vegna kjósa margar konur að taka ekki afstöðu til kynferðislegrar áreitni, taka þátt í henni eða gera lítið úr upplifun sinni eða annarra kvenna til þess að „halda friðinn”.
Það er nefnilega auðveldara að halda friðinn og láta þetta yfir sig ganga. Jafnvel þótt manni sé misboðið.
Hér erum við komin inn á þekkt minni í kvennabaráttunni. Hina tvöföldu refsingu sem norska fræði- og baráttukonan Berit Ås hefur fjallað talsvert um. Konan í sögunni hafði val milli tveggja vondra kosta: Að þegja og sætta sig við hlutgervingu og niðurlægjandi athugasemd – eða að tala og vera dæmd fyrir það. Damned if you do – damned if you dont.
Reyndar hefði vel mátt fjalla líka um karla þarna, því þeir eru til – og eru sjálfsagt fleiri en margir meina – sem finnst óþægilegt þegar konur eru hlutgerðar eða áreittar. Þeir standa frammi fyrir sama vali: Að samþykkja óásættanlega hegðun með þögninni eða mótmæla og vera álitnir skrítnir fyrir vikið. En við slíkar aðstæður erum við ekki bara að ögra viðteknum hugmyndum um niðurlægjandi húmor og valdastöðu kynjanna, heldur er einnig farið að vega að karlmennskuímyndinni sem er stór hluti af þessu öllu saman.
Kynferðisleg áreitni byggir á stöðluðum hugmyndum um karla og konur, um karla sem villta gerendur og konur sem bæld viðföng. Bæði er skaðlegt fyrir bæði kyn. Karlar eru allskonar, þeir hafa ólíkan smekk og ólík viðhorf – rétt eins og konur. En stöðluðu ímyndirnar veita ekkert svigrúm til slíks. Strákarnir gantast og finnist einhverjum það ekki fyndið, þá er hann skrítinn.
—
En nóg um það í bili. Skoðum aðeins titilinn aftur. Þessi saga um fallegu og ungu konuna skýrir hann ekki – ekki ein og sér allavega.
Það er samt gert ágætlega í bæklingnum – þar klám skilgreint sérstaklega og svo klámvæðing í framhaldinu.
Klám er skilgreint sem „kynferðislega opinskátt efni í orðum eða myndum með skýra yfir- og undirskipun.“ Þannig er ekki verið að fjalla um allt efni af kynferðislegum toga, heldur efni sem sýnir valdamisræmi á sama tíma, að einhver drottnar yfir öðrum. Og í flestum tilfellum er það þannig í klámi að karlar eru sýndir sem gerendur og konur viðföng.
Klámvæðing er ekki endilega klámið sjálft, heldur áhrifin sem klámið hefur á hið daglega líf. Þannig er klámvæðingin skilgreind í bæklingnum sem „menningarferli þar sem klám smeygir sér inn í daglegt líf okkar sem samþykkt og jafnvel dáð menningarlegt fyrirbæri.“
Í dæminu sem nefnt var að ofan er konan viðfang. Hún er körlunum til augnayndis og hefur ekkert annað fram að færa ef kynningin á henni var tæmandi. Þessi kynferðislega áreitni tengist þannig klámvæðingunni óbeint.
En svo við höldum áfram með klámið sjálft, þá er annað dæmi að finna í bæklingnum sem lýsir því betur. Það er dæmi um konu sem kemur inn í vinnurými þar sem skjámyndir á tölvum eru af berum silikonbrjóstum og á veggjunum hanga dagtöl með allsberum konum. Konan upplifði þetta svona:
Þetta er ekki bara móðgandi, þetta er eitthvað dýpra en það sem gerist. Það er eins og það sé verið að hlutgera þig, þú ert eiginlega niðurlægð sem manneskja og sem kona. Þetta er mjög persónulegt. Ég er kona og þetta eru konur á veggnum. Ég held að hlutgerving sé rétta orðið. Það er verið að lítillækka þig, minnka þig niður í hlut fremur en að þú fáir að vera manneskja einhvern veginn. Það er mjög erfitt að útskýra það fyrir einhverjum tölvugaur, að þetta skapi fjarlægð milli okkar. En þetta er ógnandi fyrir mig sem manneskju líka. Eins og kynferðisleg áreitni, hún er ógnandi. Af því að þú færð einhvern veginn ekki að vera þú sjálf. Þú upplifir tilfinningar og þig langar til að segja eitthvað en þú veist í rauninni ekki hvernig þú átt að tjá þær. Og jafnvel þótt þú reyndir, myndi það sennilega ekki skiljast. Þetta er næstum eins og að leika í staðinn fyrir að vera þú sjálf. Af því að þú ert að reyna að halda uppi einhverju „kúl“ viðhorfi og sinna þinni vinnu. Þú ert ekki vinaleg af því þig langar ekki að vera vinaleg við þetta fólk. Jafnvel þótt þú vitir að þeir myndu ekki nauðga þér eða neitt þannig, þá færðu í rauninni ekki að vera þú sjálf. Og það er mjög ógnandi og lítillækkandi.
Kláminu var ekki beint að henni. Það var bara þarna fyrir einhverja aðra en það var engu að síður áreiti sem olli konunni vanlíðan. Og hvað gat hún gert?
Aftur kemur tvöfalda refsingin fram. Hún getur ekki sætt sig við þetta en getur ekki heldur talað um það.
Þessi saga sýnir að klámið virkaði með nákvæmlega sama hætti og annað kynferðislegt áreiti. Hún upplifði sig smættaða, hlutgerða og meðtók skilaboðin um að konur væru kynferðisleg viðföng fyrir karla en ekki sjálfstæðar hugsandi manneskjur sem bæri að meta að verðleikum rétt eins og þær sem hafa kynfærin utanáliggjandi.
—
Kynferðisleg áreitni er alvarlegt vandamál. Hún getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir þær sem fyrir henni verða og hún er óréttmætt tæki kerfisins til að viðhalda kynjamisrétti. Kynferðisleg áreitni er viðbragð kynjakerfisins við því að konur taka virkan þátt á vinnumarkaði – og klámvæðingin hefur sannarlega hjálpað til.
Klámvætt umhverfi á vinnustað, klámvædd orðanotkun, myndir og athafnir sem gefa til kynna að konur séu kynferðislega undirgefnar sviptir konur persónulegri og faglegri virðingu og ýtir undir kynferðislega fjandsamlegt umhverfi.
Þess vegna er svo mikilvægt að bæklingar eins og sá sem hér um ræðir séu gefnir út – að komið sé orðum yfir það sem mörgum finnst svo erfitt að ræða og að sýndur sé skilningur á því að tilfinningar og upplifanir skipta máli. Ekki síst er náttúrulega mikilvægt að gefin séu skýr skilaboð um að kynferðisleg áreitni í hvaða mynd sem er verði ekki liðin.
Þess vegna er svo mikilvægt að á vettvangi borgarinnar sé öflug og sterk mannréttindaskrifstofa sem tekur á málunum í góðu samstarfi við öflugt og sterkt fólk úr Háskóla Íslands – og ræðst í útgáfu svona bæklings.
En það er ekki síður mikilvægt að borgarstjórn, kjörnir fulltrúar, og stjórnkerfið allt sé meðvitað um þessi mál – að við tökum bæklinginn alvarlega og nýtum hann í okkar störfum við stefnumótun og ákvarðanatöku og að við tökum mið af því sem í honum stendur í okkar daglega lífi og samskiptum við annað fólk. Hið persónulega er pólitískt og okkur ber að tryggja að Reykjavíkurborg geri allt sem í hennar valdi stendur til að koma í veg fyrir að fólki sé misboðið. Það eiga allir einstaklingar rétt á því að vera metnir að verðleikum og enginn á að vera haldið á hliðarlínunni vegna löngu úreltra hugmynda um hlutverk kynjanna í kynlífi eða á vinnustað.
Ég vil því að lokum þakka Mannréttindaskrifstofunni, Önnu Kristinsdóttur og Halldóru Gunnarssdóttur, þeim Þorgerði Einarsdóttur og Gyðu Margréti Pétursdóttur hjá MARK, Thomasi Brorsem Smidt og Hildi Lilliendahl fyrir frábæra vinnu sem vonandi á eftir að skila sér í betri vinnustöðum þar sem fólk tekur tillit til upplifana og tilfinninga, metur hvert annað að verðleikum og hefur sömu tækifæri til áhrifa og starfa. Þess utan mun hann vonandi skila aukinni meðvitund um skaðsemi kláms, klámvæðingar og kynferðislegrar áreitni.
